Hernando de Soto Polar to jedna z najbardziej rozpoznawalnych postaci współczesnej myśli ekonomicznej pochodzących z Ameryki Łacińskiej. Jego prace i projekty badawcze skoncentrowane są na problemie formalizacji własności i uwięzionego potencjału ubogich mieszkańców miast i wsi. De Soto twierdzi, że brak formalnych praw własności oraz skomplikowane procedury administracyjne przekształcają aktywa najbiedniejszych w tzw. kapitał martwy — zasób, który nie może być swobodnie wykorzystany do tworzenia bogactwa. Jego idee wywołały szeroką dyskusję, wpłynęły na praktykę polityk publicznych w wielu krajach, ale też spotkały się z krytyką ze strony części ekonomistów, socjologów i działaczy społecznych. W poniższym artykule przybliżę życiorys autora, omówię główne nurty jego myśli ekonomicznej, opiszę działalność praktyczną oraz przedstawię zarówno wpływ, jak i kontrowersje towarzyszące jego pracy.
Życiorys i droga intelektualna
Hernando de Soto urodził się w Peru, w mieście Arequipa, w pierwszej połowie XX wieku. Jego życie zawodowe łączy doświadczenia akademickie, pracę w sektorze prywatnym oraz aktywność publiczną i społeczną. Zanim stał się znany jako analityk problemów własności i nieformalnej gospodarki, de Soto działał w różnych przedsięwzięciach ekonomicznych i organizacjach badawczych, co umożliwiło mu zrozumienie mechanizmów rządzących rynkami w krajach rozwijających się.
Najważniejszym krokiem w jego karierze było powołanie Instytutu dla Wolności i Demokracji (Institution for Liberty and Democracy, ILD) w Limie — think-tanku skoncentrowanego na badaniach i praktycznych rozwiązaniach dotyczących problemów formalizacji prawa własności oraz upraszczania regulacji gospodarczych. Dzięki pracy ILD i własnym badaniom de Soto zyskał międzynarodową widoczność, publikując książki i artykuły oraz uczestnicząc w licznych debatach na temat rozwoju gospodarczego i instytucji.
Jego dwie najbardziej rozpoznawalne książki stały się bestsellerami i szeroko cytowanymi pozycjami: jedna opisuje realia peruwiańskiej gospodarki nieformalnej i jej konsekwencje społeczne, druga — międzynarodowy manifest idei dotyczących praw własności i ich roli w tworzeniu bogactwa. Przez lata de Soto pełnił także rolę doradcy politycznego — jego koncepcje były konsultowane przy projektach reform prawnych i administracyjnych w wielu krajach świata.
Główne idee ekonomiczne: czym zajmuje się de Soto?
Hernando de Soto koncentruje się na obszarze ekonomii instytucjonalnej oraz polityki rozwojowej, kładąc szczególny nacisk na znaczenie formalnych praw własności dla rozwoju przedsiębiorczości i redukcji ubóstwa. Jego propozycje opierają się na kilku kluczowych tezach:
- Kapitał martwy: de Soto wprowadził termin opisujący majątek posiadany przez wielu ubogich ludzi (domy, działki, małe przedsiębiorstwa), który z powodu braku formalnych dokumentów prawnych nie może być traktowany jako kapitał w sensie ekonomicznym — nie da się go użyć jako zabezpieczenia dla kredytu, nie można go łatwo sprzedać ani włączyć w formalne transakcje rynkowe.
- Prawa własności i formalizacja: centralnym elementem rozwiązania problemu ma być proces umożliwiający zamianę „nieformalnych” roszczeń na prawnie uznane tytuły — rejestry, wyraźne dokumenty tytułowe i systemy katastralne, które pozwolą właścicielom korzystać z ich aktywów w sposób dynamiczny.
- Uproszczenie regulacji: de Soto zwraca uwagę, że biurokracja i skomplikowane procedury zakładania firm, rejestrowania nieruchomości czy uzyskiwania zezwoleń sprzyjają utrzymywaniu się dużego sektora nieformalnego. Upraszczanie procesów administracyjnych ma prowadzić do niższych barier wejścia na rynek formalny.
- Instytucje jako „zasady gry” gospodarczej: podobnie jak inni ekonomiści instytucjonalni, de Soto argumentuje, że rozwój zależy nie tylko od kapitału i technologii, ale od efektywności instytucji — prawa, organów rejestracji, systemu sądowniczego i organów egzekwujących kontrakty.
- Badania terenowe i empiryzm: w swoich analizach de Soto wykorzystuje badania terenowe, studia przypadków oraz mapowanie rzeczywistości nieformalnej — podkreśla znaczenie szczegółowych danych w projektowaniu polityk.
Te idee składają się na jego szerzej znany przekaz: pozwólmy ubogim zamienić ich posiadane, lecz niedokumentowane zasoby w kapitał, który mogą inwestować, kredytować i wykorzystywać do rozwoju gospodarczej aktywności.
Realne działania i projekty: od teorii do praktyki
De Soto i ILD prowadzili liczne projekty, których celem było praktyczne wdrażanie idei formalizacji. Wiele z nich miało charakter pilotażowy — obejmowały mapowanie dzielnic nieformalnych, opracowywanie procedur wydawania tytułów własności, tworzenie uproszczonych rejestrów i szkolenia administracji. Strategie te kierowano zarówno do władz lokalnych, jak i centralnych, a także do sektorów międzynarodowych organizacji finansowych i rozwojowych.
W praktyce realizacja projektów oznaczała negocjacje z władzami, zmianę przepisów prawa, tworzenie systemów katastralnych oraz programy masowego wydawania aktów własności. W niektórych przypadkach rezultaty były dostrzegalne: rejestracja nieruchomości umożliwiła beneficjentom zwiększenie poczucia bezpieczeństwa prawnego, a także inwestycje w nieruchomości i poprawę warunków mieszkaniowych. Projekty te stały się modelem dla podobnych inicjatyw w różnych częściach świata.
- W krajach Ameryki Łacińskiej przeprowadzono programy tytułowania gruntów i ułatwień administracyjnych, które miały na celu integrację dużych populacji zamieszkujących peryferie miast z formalnym rynkiem.
- Poza Ameryką Łacińską ILD konsultowało projekty w Afryce, Azji i Europie Wschodniej, promując idee prostoty regulacyjnej i dostępności systemów rejestracyjnych.
Dzieła i publicystyka
Hernando de Soto jest autorem kilku książek i licznych artykułów popularyzujących jego podejście do problemów rozwoju. Najbardziej znane prace zachęciły do debaty międzynarodowej i przyczyniły się do włączenia kwestii formalizacji i własności do programu wielu organizacji międzynarodowych. Jego styl łączy opis empiryczny z argumentacją polityczną, co czyni jego książki przystępnymi dla szerokiego grona odbiorców — od akademików po decydentów.
- W swoich publikacjach de Soto przedstawia osobiste obserwacje z pracy terenowej, analizuje przeszkody administracyjne i ekonomiczne oraz proponuje praktyczne reformy.
- Jego prace często cytowane są w kontekście dyskusji o rozwoju gospodarek rynkowych, prawie własności i politykach miejskich.
Wpływ, uznanie i krytyka
Prace de Soto zdobyły międzynarodową rozpoznawalność i wpłynęły na politykę rozwojową oraz doradztwo projektowe w wielu krajach. Jego tezy o roli własności w procesie tworzenia bogactwa zyskały poparcie w środowiskach promujących liberalizację gospodarczą i uproszczenie prawa. Instytucje międzynarodowe, think-tanki i rządy cytowały jego badania jako podstawę do tworzenia programów tytułowania i reform administracyjnych.
Jednak jego podejście nie pozostało wolne od krytyki. Główne zastrzeżenia koncentrują się wokół kilku obszarów:
- Nadmierne uproszczenie: krytycy twierdzą, że de Soto zbyt optymistycznie ocenia moc samych tytułów własności — bez równoległych reform sądownictwa, mechanizmów egzekwowania prawa i walki z korupcją formalizacja sama w sobie może nie wystarczyć.
- Ryzyko wywłaszczeń: nadmierna formalizacja może w niektórych przypadkach ułatwiać procesy komercyjne prowadzące do przepływu ziemi i domów od najbiedniejszych do silniejszych podmiotów rynku, jeżeli nie będzie ochrony przed nadużyciami.
- Problemy z wyceną i kredytem: nawet posiadając formalne tytuły, ubodzy właściciele często pozostają poza dostępem do kredytu z uwagi na brak historii kredytowej, niestabilność dochodów czy ograniczenia rynków lokalnych.
- Kontekst społeczno-polityczny: proces tytułowania i integracji nieformalnych społeczności wymaga uwzględnienia lokalnych relacji władzy, zwyczajów i konfliktów, których nie da się zredukować do prostych procedur administracyjnych.
Debata ta jest cenna, ponieważ pokazuje, że rozwiązania proponowane przez de Soto mają realny potencjał, ale ich skuteczność zależy od szerszego kontekstu instytucjonalnego, politycznego i społecznego.
Metody badawcze i styl działania
Jednym z wyróżników podejścia de Soto jest nacisk na szczegółowe badania terenowe. ILD stosowało metody mapowania dzielnic nieformalnych, analizę dokumentów, studia prawne i ekonomiczne oraz bezpośrednie rozmowy z właścicielami. To praktyczne podejście pozwalało na dostarczenie decydentom konkretnych danych i propozycji proceduralnych do wprowadzenia reform.
De Soto jest zwolennikiem pragmatycznych reform „oddolnych”, które można szybko wdrażać i które przynoszą wymierne korzyści dla dużych grup ludzi. Jednocześnie krytycy wskazują, że przywiązanie do szybkich rozwiązań administracyjnych musi być równoważone działaniami zabezpieczającymi prawa najsłabszych i budującymi długoterminowe instytucje egzekwujące te prawa.
Dziedzictwo i znaczenie dla Peruwiańskiej oraz światowej debaty
W kontekście Peru idee de Soto odegrały istotną rolę w latach przełomu politycznego i gospodarczego końca XX wieku. Jego propozycje dotyczące uproszczenia przepisów oraz programów rejestracji nieruchomości stały się jednym z elementów szerzej rozumianych wysiłków na rzecz modernizacji gospodarki i integracji ogromnych grup ludności z rynkiem formalnym. Międzynarodowo jego koncepcje rozszerzyły dyskusję o tym, jak instytucje i prawa kształtują możliwości ekonomiczne obywateli.
Jeżeli spojrzeć na długoterminowy wkład, to de Soto przyczynił się do zwrócenia uwagi na problem „niewidzialnych” aktywów najuboższych oraz na to, jak wiele barier administracyjnych i prawnych blokuje ich mobilizację. Jego praca zainspirowała administracje, organizacje pozarządowe i badaczy do eksperymentowania z narzędziami formalizacji — od programów tytułowania po reformy regulacyjne i systemy rejestracyjne.
Wnioski i dalsze wyzwania
Choć nie wszystkie postulaty de Soto są pozbawione kontrowersji, jego wkład w debatę o rozwoju gospodarczym i instytucjach jest nie do przecenienia. Pokazał, że problem ubóstwa i wykluczenia ekonomicznego ma istotne wymiary prawne i administracyjne, które można i trzeba badać oraz reformować. Jednocześnie doświadczenia z wdrożeń wskazują, że skuteczność takich reform zależy od równoległego wzmocnienia innych elementów systemu — od praworządności po polityki społeczne i mechanizmy ochrony przed nadużyciami.
W kolejnych dekadach rola idei de Soto będzie zapewne przedmiotem dalszych empiricznych badań. Kluczowe pytania pozostają: w jakim stopniu formalizacja rzeczywiście przekłada się na lepszy dostęp do finansowania i trwały wzrost dochodów gospodarstw domowych; jakie zabezpieczenia należy wdrożyć, aby chronić najbiedniejszych podczas procesów formalizacji; oraz jak budować instytucje, które nie tylko tworzą tytuły, lecz także gwarantują ich realne funkcjonowanie w rynku. Debata ta pozostaje jednym z istotnych pól współczesnej polityki rozwojowej.
