Milton Friedman był jednym z najbardziej wpływowych ekonomistów XX wieku, którego idee zmieniły sposób myślenia o polityce gospodarczej, roli państwa oraz mechanizmach rynkowych. Jego prace naukowe, działalność publicystyczna i bezpośrednie doradztwo polityczne przyczyniły się do popularyzacji koncepcji wolnorynkowych i monetarnych, a także do trwałego wpływu na reformy ekonomiczne w wielu krajach. W poniższym artykule przybliżę życiorys Friedmana, jego najważniejsze teorie i kontrybucje oraz dziedzictwo, które do dziś budzi zarówno podziw, jak i krytykę.
Życiorys i kariera naukowa
Milton Friedman urodził się 31 lipca 1912 roku w Brooklynie, w rodzinie imigrantów żydowskich. Od młodości przejawiał zainteresowanie matematyką i ekonomią. Ukończył studia licencjackie na Rutgers University, a następnie kontynuował edukację na University of Chicago i Columbia University, gdzie obronił doktorat. Jego wczesne lata zawodowe przypadły na okres wielkiego kryzysu, co silnie wpłynęło na zainteresowanie problemami stabilizacji gospodarczej i polityką pieniężną.
Friedman pracował akademicko na kilku uczelniach, w tym na University of Wisconsin–Madison oraz na Columbia University, by w końcu związać się na długie lata z University of Chicago, który stał się ośrodkiem tzw. chicagowskiej szkoły ekonomii. Był także długoletnim współpracownikiem National Bureau of Economic Research (NBER) i autorem wielu książek oraz artykułów. Zmarł 16 listopada 2006 roku w San Francisco.
Główne obszary badań i kluczowe koncepcje
Milton Friedman zajmował się szerokim spektrum problemów ekonomicznych, z naciskiem na politykę pieniężną, teorię konsumpcji, teorię pieniądza oraz analizę kryzysów gospodarczych. W jego dorobku znajdują się prace zarówno teoretyczne, jak i empiryczne, które miały bezpośrednie implikacje dla praktyki makroekonomicznej.
Monetaryzm
Najbardziej rozpoznawalną częścią dorobku Friedmana jest monetaryzm. Twierdził on, że zmiany podaży pieniądza mają zasadniczy wpływ na poziom aktywności gospodarczej i inflację. Wspólnie z analizami empirycznymi, które prowadził z Anną Schwartz (szczególnie w pracy A Monetary History of the United States, 1867–1960), wykazywał, że złe decyzje banków centralnych w zakresie obniżania podaży pieniądza były jedną z głównych przyczyn Wielkiego Kryzysu lat 30. XX wieku. Friedman opowiadał się za polityką centralnej banku, która zapewnia stabilny i przewidywalny wzrost podaży pieniądza zamiast prób krótkoterminowego sterowania gospodarką.
Hipoteza dochodu permanentnego
W dziedzinie teorii konsumpcji Friedman zaproponował koncepcję permanentnego dochodu. W skrócie, hipoteza ta zakłada, że konsumenci kształtują swoje wydatki nie tylko na podstawie bieżących dochodów, ale oczekiwań co do swojego stałego, długoterminowego dochodu. Oznacza to, że jednorazowe zmiany dochodu (np. krótkotrwała premia) niekoniecznie powodują proporcjonalne zmiany konsumpcji. Teoria ta miała duże implikacje dla polityki fiskalnej i ocen skuteczności tymczasowych bodźców budżetowych.
Naturalna stopa bezrobocia i krytyka założeń keynesowskich
Friedman wprowadził także pojęcie naturalnej stopy bezrobocia, argumentując, że istnieje pewien poziom bezrobocia, który nie może być trwałe zmniejszony przez ekspansywną politykę monetarną bez wywołania przyspieszonej inflacji. Był krytykiem tradycyjnej interpretacji krzywej Phillipsa w wersji, która sugerowała trwały kompromis między inflacją a bezrobociem. Jego analizy doprowadziły do przewartościowania roli oczekiwań inflacyjnych w modelach makroekonomicznych.
Najważniejsze publikacje, propozycje polityczne i działania publiczne
Friedman był także autorem kilku książek, które przeszły do kanonu literatury ekonomicznej i politycznej. Jego style pisania i prezentacji idei były przystępne, co pozwalało mu docierać zarówno do akademików, jak i szerokiej publiczności.
- Capitalism and Freedom (1962) – książka przedstawiająca filozofię wolnego rynku oraz argumenty za ograniczeniem roli państwa w gospodarce. Wiele propozycji z tej książki stało się przedmiotem debaty publicznej.
- A Monetary History of the United States, 1867–1960 (1963, z Anną J. Schwartz) – analiza historyczna roli polityki pieniężnej w historii USA.
- A Theory of the Consumption Function (1957) – artykuł przedstawiający hipotezę dochodu permanentnego.
- Free to Choose (1980, z Rose Friedman) – książka i serial telewizyjny popularyzujące idee wolnego rynku i ograniczonej roli państwa.
W zakresie propozycji politycznych Friedman postulował m.in.:
- wprowadzenie stałej, przewidywalnej polityki monetarnej, nastawionej na stabilny wzrost podaży pieniądza;
- system voucherów szkolnych jako sposób zwiększenia konkurencyjności i jakości edukacji poprzez umożliwienie wyboru szkoły przez rodziców;
- system negatywnego podatku dochodowego (negative income tax) jako alternatywę wobec złożonych programów opieki społecznej – miał on na celu uproszczenie systemu transferów i zredukowanie ubóstwa przy zachowaniu bodźców do pracy;
- poparcie dla wolnego rynku i deregulacji w wielu sektorach gospodarki;
- opowiadanie się za swobodnymi kursami walutowymi zamiast stałych kursów wymiany;
- krytyka protekcjonizmu, wysokich podatków i nadmiernych regulacji.
Metodologia i podejście do ekonomii
Friedman był również znany ze swojego podejścia metodologicznego. W słynnym eseju The Methodology of Positive Economics podkreślał, że głównym zadaniem teorii ekonomicznej jest generowanie trafnych przewidywań, a niekoniecznie realistyczne przedstawianie wszystkich założeń. Jego zdaniem model może zawierać uproszczenia, o ile skutecznie przewiduje obserwowane zjawiska. To stanowisko wywoływało szeroką debatę o naturze modeli ekonomicznych i o tym, co czyni teorię użyteczną.
Jego prace łączyły analizę teoretyczną z gruntowną analizą empiryczną — zwłaszcza w badaniach nad rolą pieniądza w gospodarce. Friedman był zwolennikiem wykorzystania danych historycznych i statystycznych do testowania hipotez ekonomicznych, co wyróżniało go na tle wielu teoretycznych szkół myślenia.
Wpływ polityczny i publiczny
Milton Friedman nie ograniczał się do pracy naukowej; był aktywnym publicystą i komentatorem życia gospodarczego. Dzięki książkom, artykułom prasowym, wykładom oraz programowi telewizyjnemu Free to Choose zyskał dużą rozpoznawalność poza środowiskiem akademickim. Jego idee miały realny wpływ na politykę gospodarczą w Wielkiej Brytanii, Stanach Zjednoczonych i innych krajach w latach 70. i 80. XX wieku.
Choć formalnie nie sprawował wielu stanowisk rządowych, jego rady i analizy były często konsultowane przez decydentów. Głosy inspiracji z jego strony dostrzegano w polityce deregulacyjnej i antyinflacyjnej prowadzonej w okresie rządów Margaret Thatcher i administracji Ronalda Reagana. Friedman sam podkreślał, że nie jest zwolennikiem bezwarunkowego stosowania jednej recepty, ale konsekwentnie promował rozwiązania oparte na wolnym rynku i ograniczonej interwencji państwa.
Krytyka i kontrowersje
Żadne znaczące idee nie unikają krytyki, a Friedman i jego zwolennicy byli obiektem wielu zarzutów. Krytycy monetarizmu wskazywali, że związek między podażą pieniądza a inflacją jest bardziej skomplikowany niż postulował Friedman, zwłaszcza w warunkach zmieniającej się struktury sektora finansowego. Ponadto przeciwnicy wskazywali, że polityka oparta na rygorystycznej kontroli podaży pieniądza może prowadzić do niepożądanej zmienności gospodarczej, jeśli narzędzia polityki monetarnej nie działają tak, jak przewidywano.
W sferze społecznej i politycznej krytykowano Friedmanowskie postulaty wolnorynkowe za bagatelizowanie problemów nierówności oraz roli instytucji publicznych w rozwiązywaniu kwestii takich jak edukacja, zdrowie czy zabezpieczenia socjalne. Propozycja voucherów szkolnych oraz krytyka państwowych programów opieki społecznej spotykały się z obawami o pogłębienie podziałów społecznych i marginalizację najsłabszych grup.
Wybrane nagrody i wyróżnienia
Najważniejszym wyróżnieniem Friedmana jest przyznana w 1976 roku Nagroda Banku Szwecji im. Alfreda Nobla w dziedzinie nauk ekonomicznych (potocznie nazywana Noblem z ekonomii). Nagroda ta została mu przyznana za osiągnięcia w analizie konsumpcji, historii monetarnej i polityki stabilizacyjnej. Jego wpływ na politykę gospodarczą i publiczną został także doceniony przez różne instytucje i społeczności akademickie na całym świecie.
Dziedzictwo i znaczenie współcześnie
Dziedzictwo Milrona Friedmana jest złożone i trwałe. Z jednej strony jego prace dały podstawy do rozwoju nowoczesnej makroekonomii i wpłynęły na praktykę kierowania polityką monetarną. Z drugiej strony jego ideologiczne przywiązanie do wolnego rynku i minimalizacji roli państwa stało się inspiracją dla ruchów libertariańskich oraz reform gospodarczych, które przyniosły zarówno sukcesy, jak i spory społeczne.
Współczesne debaty ekonomiczne nadal odwołują się do koncepcji Friedmana: o rolę pieniądza w cyklach koniunkturalnych, znaczenie oczekiwań inflacyjnych, sens fiskalnych bodźców krótkoterminowych czy kształt systemów wsparcia socjalnego. Jego prace nadal są obowiązkową lekturą dla studentów ekonomii i podstawą do krytycznej refleksji dla praktyków polityki gospodarczej.
Przykłady wpływu praktycznego
- Reformy monetarne i antyinflacyjne w latach 80., gdzie polityka skupienia na kontroli inflacji i ograniczeniu ekspansji pieniężnej miała swoje źródła w monetarystycznej krytyce tradycyjnego keynesizmu.
- Debata nad reformą systemów edukacyjnych, w których propozycje voucherów szkolnych oraz mechanizmy rynkowe stały się częścią rozwiązań eksperymentalnych i politycznych propozycji w wielu krajach.
- Eksperymenty i dyskusje nad negatywnym podatkiem dochodowym jako narzędziem walki z ubóstwem i poprawy efektywności systemów transferów.
Milton Friedman był postacią, której prace zmusiły ekonomistów i polityków do ponownego przemyślenia wielu założeń dotyczących roli państwa i pieniądza. Jego wkład do ekonomii to nie tylko teorie, ale również praktyczne propozycje reform i sposób komunikacji, który potrafił przekroczyć granice akademickie i wejść do debaty publicznej.
