Deirdre McCloskey to jedna z najbardziej oryginalnych i wpływowych postaci współczesnej myśli ekonomicznej, której prace łączą ekonomię, historię, filozofię i retorykę. Jej życie osobiste i zawodowe, w tym publiczna tranzycja płci w latach 90., oraz wieloaspektowe podejście do analiz społeczno-ekonomicznych przyczyniły się do szerokiej debaty nad źródłami ludzkiego dobrobytu, rolą idei w procesach gospodarczych i sposobami prowadzenia dyskursu naukowego. Poniższy tekst przedstawia biografię McCloskey, główne obszary jej zainteresowań naukowych, kluczowe koncepcje oraz wpływ, jaki wywarła na współczesną ekonomię i humanistykę.
Wczesne życie, edukacja i ścieżka zawodowa
Deirdre N. McCloskey urodziła się w połowie XX wieku w Stanach Zjednoczonych. Po ukończeniu studiów wyższych z zakresu ekonomii kontynuowała naukę na poziomie doktoranckim, co umożliwiło jej karierę akademicką sięgającą kilku dekad. Przez większość dorosłego życia pracowała jako wykładowczyni i profesorka na uczelniach amerykańskich, łącząc zajęcia z ekonomii z wykładami z historii i retoryki. W swojej karierze pełniła funkcje edytorskie i rady naukowe, a także angażowała się w popularyzację myśli ekonomicznej poza środowiskiem akademickim.
W latach 90. McCloskey przeszła publiczną tranzycję płci, od tego czasu znana jest jako Deirdre. O tym etapie życia opowiedziała m.in. w pamiętniku, co ułatwiło społeczny dialog na temat tożsamości i miejsca naukowców w życiu publicznym. Jej doświadczenie osobiste często splata się z refleksjami nad dostojnością, tożsamością i prawami jednostki, które przewijają się również w jej pismach na temat wartości i etyki w gospodarce.
Główne obszary badań i podejście intelektualne
McCloskey wypracowała interdyscyplinarne podejście, które łączy narzędzia ekonomii z analizą historyczną, filozofią i teorią retoryki. Jej badania skupiają się na zrozumieniu źródeł długoterminowego bogactwa społeczeństw, roli idei i dyskursu w kształtowaniu praktyk gospodarczych oraz krytyce dominujących metodologii w ekonomii, zwłaszcza nadmiernej formalizacji i przesadnego zaufania do ekonometrii.
Najważniejsze obszary jej zainteresowań to:
- Historia ekonomiczna: analiza przyczyn Wielkiego Wzrostu gospodarczego od XVIII/XIX wieku;
- Teoria idei i instytucji: badanie wpływu kultury i idei na rozwój gospodarczy;
- Retoryka i styl w ekonomii: badanie, jak argumentacja i język kształtują przekonania ekonomistów i decydentów;
- Etyka handlu i przedsiębiorczości: promowanie pozytywnej oceny „burżuazyjnych” cnót i ich roli w gospodarce;
- Metodologia: krytyka przesadnego zaufania do formalnych modeli kosztem empatii, historii i rozsądku praktycznego.
McCloskey propaguje podejście, które sama czasem określa jako humanomics — próbę połączenia narzędzi ekonomicznych z perspektywą humanistyczną. W jej ujęciu ekonomia nie powinna być wyłącznie „matematyką na tablicy”, lecz dyscypliną mówiącą o ludziach, ich wartościach, przekonaniach i narracjach.
Kluczowe koncepcje: Wielkie wzbogacenie, burżuazyjne cnoty i rola idei
Jednym z centralnych motywów w pracach McCloskey jest analiza tzw. Wielkiego Wzbogacenia (The Great Enrichment) — gwałtownego wzrostu poziomu życia, który rozpoczął się około 1800 roku i doprowadził do niespotykanego wcześniej skoku materialnego w krajach zachodnich. McCloskey argumentuje, że tradycyjne wyjaśnienia tego zjawiska, takie jak akumulacja kapitału, rozwój technologii czy instytucje polityczne, choć istotne, nie wyjaśniają w pełni jego źródeł. Zamiast tego wskazuje na centralną rolę idei, szacunku dla przedsiębiorczości, przemiany postaw moralnych wobec handlu i wynalazczości oraz na język dyskusji publicznej, który umożliwił nowe formy współpracy i innowacji.
W związku z powyższym McCloskey promuje koncepcję „burżuazyjnych cnót” — zbioru postaw i przekonań, które uczyniły z handlu i przedsiębiorczości działalność godną szacunku. Wydobywa argument, że zmiana oceny moralnej pracy handlowej i znalezienie społecznej akceptacji dla zysków jako przejawu produktywności były kluczowe dla rozwoju gospodarczego. Cnoty te obejmują m.in. uczciwość w handlu, poszanowanie dla własności, innowacyjność, przedsiębiorczość oraz tolerancję dla ryzyka.
Retoryka ekonomii i krytyka metodologiczna
McCloskey znana jest z reinterpretacji roli retoryki w nauce ekonomicznej. W książce poświęconej retoryce ekonomii wskazuje, że argumenty ekonomiczne są nie tylko wynikiem formalnych dowodów, ale także procesu przekonywania, używania metafor i stylu wypowiedzi. Zwraca uwagę, że nauka ekonomii powinna doceniać znaczenie narracji, analogii i kontekstu historycznego w formułowaniu wniosków.
Jako krytyk „imperium wzorów” w ekonomii, McCloskey ostrzega przed pułapką nadmiernej formalizacji oraz mechanistycznego podejścia do ludzkich zjawisk społecznych. Twierdzi, że zbyt częste poleganie na zaawansowanych modelach matematycznych i ekonometrycznych może przysłonić istotne pytania o wartości, etykę i instytucje społeczno-kulturowe, które są często trudne do ujęcia w prostych modelach. Jej postulatem jest większe otwarcie dyscypliny na argumentację jakościową, historię oraz humanistyczne metody badawcze.
Najważniejsze prace i ich znaczenie
McCloskey opublikowała wiele książek i artykułów, które miały silny oddźwięk zarówno wśród ekonomistów, jak i historyków oraz przedstawicieli nauk społecznych i humanistycznych. Wśród najważniejszych pozycji można wymienić:
- The Rhetoric of Economics — książka poświęcona analizie języka i argumentacji w ekonomii oraz roli retoryki w kształtowaniu dyskursu naukowego;
- The Bourgeois Virtues — rozważania nad etyką handlu i moralnym uzasadnieniem przedsiębiorczości;
- Bourgeois Dignity oraz Bourgeois Equality — obszerne analizy źródeł Wielkiego Wzbogacenia, które podkreślają rolę idei, kultury i prawdziwej wolności gospodarczej;
- Crossing — pamiętnik opisujący jej osobistą drogę do tranzycji płci, stanowiący ważny głos w debacie o tożsamości i prawach jednostki;
- mniejsze prace i eseje dotyczące metodologii, pisania naukowego oraz historycznych i statystycznych źródeł danych ekonomicznych.
Książki te wpłynęły na sposób, w jaki wielu badaczy myśli o przyczynach transformacji gospodarczych i roli kultury w ekonomii. McCloskey przyczyniła się do rozpowszechnienia tezy, że wzrost gospodarczy nie jest wyłącznie sumą kapitału i pracy, lecz także rezultatem zmiany sposobu myślenia o wartości tworzonej przez ludzi.
Wpływ, odbiór i kontrowersje
Deirdre McCloskey jest postacią kontrowersyjną i inspirującą jednocześnie. Jej odrzucenie niektórych konwencjonalnych metod ekonomicznych oraz insistowanie na znaczeniu etyki i retoryki wywołały krytykę zarówno ze strony zwolenników ścisłego podejścia ilościowego, jak i tych, którzy sceptycznie podchodzą do roli kultury w ekonomii. Niemniej jednak jej prace zmusiły wielu badaczy do ponownego przemyślenia metod i założeń, zwłaszcza przy analizie długookresowych zmian gospodarczych.
Odbiór jej teorii dotyczących Wielkiego Wzbogacenia był mieszany: niektórzy doceniają nowatorskie skupienie na ideach i kulturze jako przyczynach wzrostu, inni wskazują, że instytucje, technologia i akumulacja kapitału nie mogą być pomijane. Debata, którą wywołała, przyczyniła się jednak do poszerzenia pola badawczego i zainicjowała liczne badania empiryczne oraz interdyscyplinarne dyskusje.
Styl pisania, popularyzacja i komunikacja naukowa
Charakterystyczny dla McCloskey jest jasny, często humorystyczny styl pisania. Uważa, że ekonomiści powinni lepiej pisać i argumentować, ponieważ sposób przedstawiania wniosków ma realny wpływ na polityki publiczne i zrozumienie wyników badań. Jej podręczniki i eseje na temat pisania naukowego oraz argumentacji retorycznej stały się lekturą obowiązkową dla tych, którzy chcą łączyć rygor analityczny z trafnością komunikacyjną.
Dzięki tej umiejętności popularyzacji myśli naukowej McCloskey dotarła z ideami nie tylko do środowiska akademickiego, ale także do szerokiej publiczności zainteresowanej przyczynami globalnej zmiany poziomu życia i rolą kultury w rozwoju gospodarczym.
Wybrane publikacje i źródła do dalszej lektury
Poniżej zestawienie wybranych prac, które najlepiej oddają zakres zainteresowań McCloskey i jej wkład w dyskusję naukową:
- The Rhetoric of Economics — analiza retorycznych aspektów argumentacji ekonomicznej;
- The Bourgeois Virtues — refleksje nad etyką handlu i przedsiębiorczości;
- Bourgeois Dignity i Bourgeois Equality — obszerna teoria Wielkiego Wzbogacenia i roli idei;
- Crossing — pamiętnik osobisty i publiczne wyznanie dotyczące tranzycji płci;
- Liczne artykuły i eseje dotyczące metodologii, historii ekonomii oraz praktycznego pisania naukowego.
Dziedzictwo i znaczenie dla współczesnej ekonomii
Deirdre McCloskey pozostaje postacią, której prace stanowią ważny kontrapunkt wobec dominujących nurtów w ekonomii. Jej podkreślanie roli idei, retoryki i wartości w procesach gospodarczych przyczyniło się do szerszego uznania, że ekonomia jako nauka społeczna powinna łączyć narzędzia ilościowe z głębokim zrozumieniem kontekstu historycznego i kulturowego. Jej koncepcja humanomics zachęca kolejne pokolenia badaczy do interdyscyplinarnego myślenia oraz do pytania o moralne i praktyczne implikacje teorii ekonomicznych.
Poprzez swoje prace McCloskey skłoniła środowisko akademickie do refleksji nad tym, jak piszemy, argumentujemy i czym kierujemy się w badaniu zjawisk gospodarczych. Niezależnie od ocen poszczególnych tez, jej wkład w debatę naukową i publiczną jest nie do przecenienia — zmusił on wielu badaczy do zadawania nowych pytań i poszukiwania bardziej zniuansowanych wyjaśnień przemian gospodarczych, uwzględniających nie tylko liczby, lecz także słowa i przekonania.
