Keynes kontra Friedman – największy spór ekonomiczny XX wieku stał się punktem odniesienia dla analiz metod prowadzenia polityki gospodarczej na całym świecie.
Geneza intelektualnego konfliktu
Na początku XX wieku świat przechodził przez burzliwe zmiany gospodarcze i społeczne. Z jednej strony obserwowano skutki Wielkiego Kryzysu lat 30., z drugiej – okres powojennego wzrostu. To właśnie w tym kontekście John Maynard Keynes i Milton Friedman wysunęli diametralnie odmienne propozycje prowadzenia polityki makroekonomicznej.
Keynes, brytyjski ekonomista, wysunął tezę, że sektory prywatny i publiczny muszą współdziałać, aby zapewnić stabilizację gospodarki. Proponował aktywną fiskalną interwencję państwa w celu stymulacji popytu, zwłaszcza poprzez inwestycje publiczne i zasiłki dla bezrobotnych. Z kolei Friedman, reprezentant szkoły monetarystycznej, krytykował dążenie do sztucznego pobudzania rynku. Według niego główną rolę w zarządzaniu gospodarką odgrywa kontrola nad podażą pieniądza, a nie wydatki publiczne.
Podstawowy podział między tymi nurtami można ująć jako konflikt pomiędzy ideą aktywnej interwencji a preferencją dla wolnych sił rynku. W kolejnych dziesięcioleciach spór ten rozwinął się w dyskusje nad:
- skutecznością mechanizmów fiskalnych vs. monetarnych,
- rolą deficytu budżetowego,
- zakresem odpowiedzialności rządu za poziom bezrobocie i inflacja,
- ograniczeniem swobodnych praw przedsiębiorców.
Kluczowe założenia teoretyczne
Perspektywa Keynesa
Teoria Keynesa opiera się na założeniu, że gospodarka rynkowa nie zawsze sama dochodzi do stanu pełnego zatrudnienia. Niedostateczny popyt agregatowy prowadzi do utrzymywania się bezrobocia i niskich inwestycji. Proponuje:
- Aktywna rola państwa w okresie recesji – zwiększenie wydatków rządowych na cele publiczne,
- Obniżenie podatków, by skłonić gospodarstwa domowe do konsumpcji,
- Politykę budżetową z deficytem, który ma charakter przejściowy i stymulacyjny,
- Regulacje rynku pracy dla ochrony dochodów pracowników.
Perspektywa Friedmana
Monetarysta Milton Friedman uznał, że główną przyczyną wahań gospodarczych jest niestabilna podaż pieniądza. Twierdził:
- Państwo powinno utrzymywać stały roczny wzrost podaży pieniądza (tzw. reguła k% wzrostu),
- Minimalizować interwencje fiskalne, by uniknąć deformacji rynkowych,
- Rezygnować z ingerencji w poziom bezrobocie, uznając naturalną stopę bezrobocia,
- Skupiać się na stabilizacji cen, a nie na zmniejszaniu cyklicznych wahań produkcji.
Obie koncepcje opierają się na różnych mechanizmach transmisji polityki gospodarczej. Keynes skupiał się na efekcie mnożnikowym wydatków rządowych, Friedman zaś na szybkości obiegu pieniądza i inflacji wynikającej z nadmiernej ekspansji monetarnej.
Przykłady zastosowania w praktyce
Experimenty keynesowskie
W okresie powojennym wiele krajów rozwiniętych przyjęło założenia keynesowskie. Stosowano programy publicznych inwestycje infrastrukturalnych, rozbudowy sieci usług socjalnych i ulg podatkowych. Charakterystyczne przykłady to:
- Plan Marshalla jako stymulacja odbudowy gospodarek europy,
- Programy wielkich projektów infrastrukturalnych w USA, które obniżały poziom bezrobocia,
- Rozwinięte państwa opiekuńcze w krajach skandynawskich.
Monetarystyczne reformy
W latach 70. i 80. XX wieku, w reakcji na stagflację, wiele państw zwróciło się ku monetarystom. Kluczowe ruchy Friedmana zyskały zastosowanie:
- Reforma polityki pieniężnej w USA pod kierunkiem Federal Reserve – dyscyplina monetarna i walka z inflacją,
- Rezygnacja z rozbudowanych programów socjalnych w Wielkiej Brytanii pod rządami Margareth Thatcher,
- Liberalizacja rynków finansowych i deregulacja sektorów strategicznych,
- Ograniczenie roli banku centralnego do utrzymania stabilności cen.
Oba podejścia miały wpływ na globalną wymianę handlową, przepływy kapitałowe i powstanie instytucji międzynarodowych promujących określone modele gospodarowania.
Dziedzictwo sporu we współczesnej ekonomii
Mimo upływu dekad spór między Keynesem a Friedmanem pozostaje aktualny. Współczesne kryzysy finansowe i pandemie wywołują pytania o skalę interwencji rządowej oraz sposoby ochrony stabilności systemu.
- W latach 2008–2009 kryzys finansowy skłonił rządy do stosowania pakietów ratunkowych i ekspansji fiskalnej, co przypomniało o skuteczności narzędzi Keynesa.
- Jednocześnie utrzymanie monetarna dyscyplina i polityka niskich stóp procentowych wskazują na wpływ Friedmana.
- Badania nad oczekiwaniami adaptacyjnymi i racjonalnymi rozwijają wnioski monetarystów, zwłaszcza w modelu nowej ekonomii klasycznej.
- Ekonomiści behawioralni odchodzą od założeń obu szkół, podkreślając rolę instytucji i psychologii w decyzjach rynkowych.
W rezultacie większość współczesnych systemów gospodarczych przyjmuje mieszane metody: umiarkowaną polityka fiskalną, elastyczny kurs walutowy, niezależność banku centralnego oraz narzędzia regulacji finansów publicznych.
Sporne kwestie, takie jak granice deficytu czy optymalna podaż pieniądza, wciąż budzą debaty na konferencjach i w literaturze naukowej. Choć obie koncepcje ewoluowały, pierwotny konflikt Keynes przeciwko Friedmanowi pozostaje jedną z najważniejszych osi dyskusji o roli państwa i mechanizmów rynkowych w gospodarce globalnej.
