Teoria firmy sformułowana przez Ronalda Coase’a należy do fundamentów współczesnej mikroekonomii oraz ekonomii instytucjonalnej. Propozycja Coase’a zmieniła sposób myślenia o przyczynach istnienia przedsiębiorstw, granicach ich działalności oraz roli prawa i instytucji w alokacji zasobów. W artykule omówione zostaną główne założenia tej teorii, praktyczne implikacje oraz krytyka i rozwinięcia, które zrodziły się w reakcji na oryginalne idee. Przyjrzymy się też, jak koncepcja ta wpływa na zrozumienie integracji pionowej, outsourcingu, regulacji i alokacji praw własności.
Geneza i podstawowe założenia teorii firmy
W artykułach z 1937 i 1960 roku Ronald Coase zaproponował dwa komplementarne ujęcia: wyjaśnienie istnienia przedsiębiorstwa oraz analizę kosztów społecznych wynikających z zewnętrznych efektów. W centrum uwagi Coase’a znalazły się pojęcia takie jak koszty transakcyjne, własność i struktura instytucji. Zamiast traktować rynek jako jedyną formę organizacji, Coase zauważył, że pewne czynności są efektywniej wykonywane w ramach firmy niż przez powtarzające się, kosztowne transakcje rynkowe.
Koszty transakcyjne
Pojęcie transakcja obejmuje wszelkie działania związane z zawarciem i egzekucją umowy: poszukiwanie partnerów, negocjacje, monitorowanie, egzekwowanie zapisów. Gdy te koszty są duże, rynek staje się mniej efektywny w organizowaniu kooperacji. W takim wypadku tworzy się przedsiębiorstwo, które wewnętrznie koordynuje działania, redukując potrzebę wielokrotnych rynkowych transakcji.
Granice przedsiębiorstwa
Rozmiar i zakres firmy określają się w punkcie, w którym koszty dodatkowej hierarchii i koordynacji w obrębie przedsiębiorstwa zaczynają przewyższać oszczędności wynikające z uniknięcia kosztów rynkowych. Innymi słowy, firma rozszerza się do momentu, gdy efektywność wewnętrznej organizacji spada poniżej efektywności działania przez rynek. Przyczyny zwiększania się lub zmniejszania granic firmy to m.in. technologia komunikacyjna, specjalizacja pracy oraz regulacje prawne.
Teoremat Coase’a i prawo własności
Drugie kluczowe osiągnięcie Coase’a dotyczyło problemu skutków zewnętrznych i właściwej alokacji praw własności. Znany teoremat Coase’a głosi, że jeśli prawa własności są dobrze określone, strony mogą negocjować między sobą i osiągnąć efektywny wynik niezależnie od początkowego przypisania praw, pod warunkiem że koszty transakcyjne są zerowe. W praktyce jednak koszty te rzadko są zerowe, dlatego początkowe przypisanie praw ma znaczenie dla faktycznych rezultatów.
Implikacje dla regulacji i polityki
Wniosek Coase’a przemodelował debatę o regulacji: zamiast automatycznie nakazywać interwencję państwa, warto rozważyć kontrakty i negocjacje jako sposób internalizacji szkody. Tam, gdzie transakcje między stronami są łatwe i tanie, regulacja administracyjna może być mniej konieczna. Gdy jednak liczba zainteresowanych stron jest duża, informacje rozproszone, a koszty negocjacji wysokie, interwencja prawna lub instytucjonalna może być uzasadniona.
- Warunek zerowych kosztów transakcyjnych jest kluczowy dla czystej wersji teoretycznej.
- Przypisanie praw wpływa na dystrybucję korzyści, nawet jeśli wynik efektywny może być osiągnięty przez negocjacje.
- Ramy prawa prywatnego i egzekwowanie kontraktów kształtują rzeczywiste możliwości negocjacji.
Zastosowania i przykłady empiryczne
Teoria firmy i teoremat Coase’a znalazły szerokie zastosowanie w wyjaśnianiu zjawisk takich jak integracja pionowa, outsourcing, skala działalności, a także regulacje dotyczące zanieczyszczeń czy alokacji praw do emisji. Poniżej przedstawiono wybrane przykłady i obszary zastosowań.
Integracja pionowa i outsourcing
Decyzja o tym, czy wykonywać usługę wewnętrznie, czy zlecić ją na zewnątrz, zależy od porównania kosztów transakcyjnych z kosztami wewnętrznej koordynacji. Gdy kontrakty rynkowe są trudne do napisania i egzekwowania (np. z powodu niepełnych informacji lub specyficznych inwestycji), przedsiębiorstwa mają skłonność do integracji pionowej, aby zredukować ryzyko hold-up i zabezpieczyć dostęp do kluczowych zasobów.
Ekonomia prawa i polityka środowiskowa
W przypadku szkód zewnętrznych, takich jak zanieczyszczenie powietrza, Coase zaproponował rozważenie negocjacji między sprawcą a poszkodowanymi. Jeśli jednostkowe umowy byłyby możliwe i tanie, szkody mogłyby być skompensowane bez regulacji. W praktyce jednak często stosuje się przydział uprawnień do emisji lub represyjne normy, ponieważ rozproszone koszty transakcyjne uniemożliwiają prywatne porozumienia. Pomysł ten zainspirował mechanizmy rynkowe, jak systemy handlu emisjami.
Rynki pracy i kontrakty menedżerskie
W przedsiębiorstwach problemem są także koszty monitorowania i motywowania pracowników oraz menedżerów. Struktury płacowe, kontrakty oparte na wynikach oraz instytucje korporacyjne służą ograniczeniu tych kosztów i ułatwieniu koordynacji. W tym kontekście teoria Coase’a znajduje odzwierciedlenie w analizach governance i opcji kontraktowych w teorii firmy.
Ograniczenia, krytyka i rozwinięcia
Chociaż propozycje Coase’a były przełomowe, nie pozostały bez krytyki. Najważniejsze problemy dotyczą pomiaru i złożoności kosztów transakcyjnych, roli asymetrii informacji, władzy rynkowej oraz zachowań nieoptymalnych.
Problemy praktyczne
- W rzeczywistości koszty transakcyjne są trudne do zmierzenia i heterogeniczne.
- Struktury władzy i asymetria informacji utrudniają negocjacje, nawet gdy formalnie prawa są dobrze zdefiniowane.
- Negocjacje między wieloma stronami często są niepraktyczne z powodu kosztów koordynacji i problemów z egzekucją.
Teorie uzupełniające
Podejścia takie jak teoria kontraktów niepełnych (Grossman, Hart, Moore) rozszerzyły intuicje Coase’a, koncentrując się na alokacji praw własności przy długofalowych inwestycjach oraz skutkach niepełnych kontraktów. Oliver Williamson z kolei rozwinął koncepcję kosztów transakcyjnych, ukazując różne rodzaje specyfiki aktywów i mechanizmy governance, które redukują ryzyko transakcyjne.
Krytyka rozwiązań bazujących na negocjacjach
Pełna wiara w prywatne negocjacje jako sposób rozwiązania problemu zewnętrznych skutków pomija realne bariery: asymetrię informacji, nierówną siłę przetargową, oraz trudności w identyfikacji i komunikacji szkód. W takich przypadkach publiczne regulacje lub mechanizmy rynkowe z udziałem pośredników bywają bardziej praktyczne.
Współczesne znaczenie i kierunki badań
Teoria firmy Coase’a nadal inspiruje badania i praktykę. Jej elementy są widoczne w analizie platform cyfrowych, łańcuchów dostaw, polityk środowiskowych, a także w rozważaniach nad decentralizacją i rolą smart kontraktów. Z jednej strony rozwój technologii obniża niektóre koszty transakcyjne (np. wyszukiwanie informacji), z drugiej powstają nowe wyzwania związane z ochroną danych, prawami własności intelektualnej i globalnymi łańcuchami wartości.
Wpływ technologii
Internet i technologie komunikacyjne skróciły czas i koszty wymiany informacji, co teoretycznie sprzyja rynkowym mechanizmom koordynacji. Jednak pojawienie się platform monopolistycznych, problemy z bezpieczeństwem danych i praktykami dominacji rynkowej tworzą nowe formy kosztów transakcyjnych oraz zmieniają strukturę korzyści z integracji.
Polityka publiczna i design instytucji
Policymakerzy korzystają z wniosków Coase’a przy projektowaniu narzędzi regulacyjnych, biorąc pod uwagę, kiedy mechanizmy rynkowe wystarczą, a kiedy potrzebne są interwencje. Zrozumienie kosztów transakcyjnych pomaga też budować instytucje, które ułatwiają negocjacje i egzekucję kontraktów, co jest istotne zwłaszcza w krajach rozwijających się.
Praktyczne wskazówki dla menedżerów i decydentów
Na podstawie ujęcia Coase’a można sformułować praktyczne reguły przy podejmowaniu decyzji organizacyjnych i politycznych:
- Ocenić, które działalności generują wysokie koszty transakcyjne na rynku i rozważyć ich internalizację.
- Zidentyfikować, gdzie negocjacje między stronami są realistyczne i opłacalne.
- Projektować kontrakty i instytucje minimalizujące koszty informacji i nadzoru.
- Uwzględnić siłę przetargową i asymetrię informacji przy alokacji praw.
- Monitorować wpływ technologii na koszty transakcyjne i adaptować strukturę organizacyjną accordingly.
Przykładowe pytania decyzyjne
Przedsiębiorcy powinni zadawać sobie pytania: Czy wykonanie usługi wewnętrznie zmniejszy ryzyko i koszty? Czy efektywnie mogę negocjować z wieloma dostawcami? Jakie są koszty monitoringu i egzekucji umów? Odpowiedzi na te pytania zależą od specyfiki branży, technologii oraz regulacji prawnych.
Rola prawa i praw własności
Wyraźne i egzekwowalne prawa własności ułatwiają negocjacje i redukują niepewność, jednak ich kształt wpływa też na rozłożenie korzyści między uczestnikami rynku. Dlatego projektowanie prawa ma charakter nie tylko techniczny, ale i polityczny.
Teoria firmy Coase’a oferuje trwałe narzędzia analityczne do rozumienia struktur organizacyjnych i instytucjonalnych. Pomimo ograniczeń empirycznych i konieczności uwzględnienia dodatkowych czynników, takich jak asymetria informacji czy siła rynkowa, jej intuicje pozostają centralne dla ekonomii instytucjonalnej oraz podejmowania decyzji w przedsiębiorstwach i polityce publicznej.
