Basil J. Moore to postkeynesowski ekonomista, którego prace znacząco wpłynęły na rozumienie roli banków, kredytu i polityki pieniężnej we współczesnych gospodarkach. Jego badania przesunęły akcent z tradycyjnych, „monetarystycznych” ujęć podaży pieniądza na koncepcję endogeniczności pieniądza i rolę sektora bankowego jako aktywnego twórcy depozytów. W artykule przedstawiam życiorys naukowy, kluczowe koncepcje oraz znaczenie jego dorobku dla ekonomii i polityki gospodarczej, ze szczególnym uwzględnieniem kontekstu australijskiego i międzynarodowego.
Biografia akademicka i ścieżka zawodowa
Basil Moore jest autorem, którego kariera naukowa rozwijała się w środowisku akademickim Australii i krajów anglosaskich. Choć jego dokładne dane biograficzne i kariery instytucjonalne bywają różnie opisywane w źródłach, to jednak powszechnie uznaje się go za ważną postać w nurcie postkeynesizmu. Jego droga intelektualna prowadziła od krytyki istniejących paradygmatów makroekonomicznych do sformułowania klarownych alternatyw w teorii pieniądza i polityki pieniężnej.
Moore zyskał rozgłos dzięki publikacjom, które trafiały do środowisk heterodoksyjnych oraz osób zainteresowanych praktycznymi implikacjami polityki pieniężnej. Jego prace były omawiane na uniwersytetach, w seminariach oraz w debatach dotyczących funkcjonowania bankowości i mechanizmów kreacji pieniądza. W sferze akademickiej Moore łączył analizę teoretyczną z refleksją nad polityką gospodarczą, co uczyniło go postacią rozpoznawalną poza wąskim kręgiem specjalistów.
Główne koncepcje i dorobek naukowy
Endogeniczność pieniądza i kreacja kredytu
Jednym z centralnych wkładów Moora do teorii ekonomii jest konsekwentne argumentowanie, że podaż pieniądza jest w dużej mierze endogeniczna — czyli że to popyt na kredyt ze strony gospodarstw domowych i przedsiębiorstw determinuje w pierwszym rzędzie ilość depozytów bankowych, a nie na odwrót. W praktyce oznacza to, że banki komercyjne tworzą pieniądz poprzez udzielanie kredytów, a bank centralny dostosowuje podaż rezerw w celu utrzymania docelowej stopy procentowej. Taka wizja stoi w opozycji do podejścia, w którym podaż pieniądza jest zewnętrznie narzucana przez bank centralny i traktowana jako ograniczenie dla działalności kredytowej banków.
Horizontalizm kontra wertykalizm
Moore spopularyzował rozróżnienie pomiędzy dwoma metaforami podaży rezerw: horizontalizmem i wertykalizmem. Horizontalizm opisuje sytuację, w której krzywa podaży rezerw jest przybliżona jako pozioma przy danej stopie procentowej ustalonej przez bank centralny — bank centralny dostarcza rezerwy „luzując” ich ilość tak, aby utrzymać stopę. Wertykalizm natomiast przedstawia podaż rezerw jako pionową (sztywną), co implikuje, że bank centralny kontroluje ilość rezerw niezależnie od popytu banków i tym samym może wpływać na zdolność systemu bankowego do udzielania kredytów. Moore bronił horizontalistycznego ujęcia jako bliższego rzeczywistości operacyjnej nowoczesnych systemów bankowych.
Implikacje dla polityki pieniężnej
Konsekwencje tej teorii są dalekosiężne. Jeśli podaż pieniądza jest endogenna, to działania polityki pieniężnej mają w praktyce inną logikę niż przewidują niektóre modele monetarystyczne. Zamiast manipulować ilością pieniądza bezpośrednio, bank centralny kontroluje krótkoterminową stopę procentową, a podaż rezerw dostosowuje się do potrzeb systemu bankowego. W efekcie polityka staje się bardziej instrumentem kształtowania kosztu pieniądza niż bezpośredniego ograniczania podaży depozytów czy kredytów.
Krytyka monetarystycznych i neoklasycznych założeń
Moore krytykował uproszczenia w modelach neoklasycznych i monetarystycznych, które traktowały pieniądz jako neutralny lub jako coś, co centralnie można rygorystycznie kontrolować poprzez ilościowe reguły. Jego pisma podkreślają znaczenie instytucji bankowych, kontraktów kredytowych i praktyk operacyjnych banków w kształtowaniu realnych rezultatów gospodarczych, takich jak wzrost i inflacja. Postuluje się tu konieczność integrowania teorii kredytu z analizą makroekonomiczną, co wpływa na sposób, w jaki formułuje się rekomendacje dla polityków.
Wpływ, dyskusje i krytyka
Recepcja w środowisku akademickim
Prace Moora stały się kamieniem milowym w dyskusjach wokół teorii pieniądza i polityki pieniężnej, zwłaszcza w kręgach heterodoksyjnych. Jego pojęcia, takie jak endogeniczność pieniądza i horizontalizm, weszły do kanonu debat o funkcjonowaniu systemu bankowego i roli banku centralnego. W literaturze akademickiej koncepcje te były rozwijane, modyfikowane i poddawane empirycznej weryfikacji przez ekonomistów zainteresowanych realnymi mechanizmami kreacji kredytu.
Krytyka i kontrowersje
Jak każda wpływowa teoria, także koncepcje Moora spotkały się z krytyką. Niektórzy ekonomiści wskazywali, że w dawnej praktyce monetarnej lub w specyficznych warunkach instytucjonalnych banki centralne faktycznie mogły ograniczać rezerwy w sposób, który wpływał na wysokość kredytów. Krytycy podkreślali także konieczność uwzględnienia międzynarodowych przepływów kapitału, regulacji mikroprawnych czy roli rynków międzybankowych, które mogą komplikować proste rozróżnienie horizontalizm/wertykalizm.
Dialog z polityką gospodarczą
Debata o endogeniczności pieniądza ma praktyczne przełożenie na formułowanie polityki. Zwolennicy poglądu Moora argumentowali, że polityka fiskalna i regulacje bankowe zyskują na znaczeniu jako narzędzia stabilizacji gospodarczej, gdyż ograniczanie podaży pieniądza „odgórnie” nie jest realnym instrumentem kontroli aktywności kredytowej. To z kolei prowadzi do wniosków o większym znaczeniu nadzoru bankowego, struktur płynnościowych oraz instrumentów podatkowych i wydatkowych w prowadzeniu efektywnej polityki makroekonomicznej.
Zastosowania, wpływ empiryczny i dziedzictwo
Wpływ na myśl ekonomiczną w Australii
W kontekście australijskim idee Moora rezonowały z dyskusjami nad neoliberalnymi reformami, rynkowymi przekształceniami sektora bankowego i rolą polityki pieniężnej w gospodarce otwartej. Jego koncepcje były częścią debaty nad tym, jak regulować rynek kredytowy i jak rozumieć źródła cykli kredytowych. W praktyce wpłynęły na krytyczne oceny polityki banków centralnych oraz na postulaty wzmocnienia mechanizmów nadzoru finansowego.
Empiryczne badania i dalsze rozwinięcia
Po publikacjach Moora pojawiło się wiele empirycznych prac, które starały się zweryfikować stopień endogeniczności podaży pieniądza w różnych krajach i okresach historycznych. Wyniki te nie zawsze były jednoznaczne — w pewnych sytuacjach operacyjne mechanizmy polityki pieniężnej mogły przybierać cechy zarówno horizontalistyczne, jak i wertykalistyczne. Niemniej jednak, perspektywa Moora dostarczyła użytecznego ramienia analitycznego dla badaczy badających zachowanie banków, rynków pieniężnych i banków centralnych.
Dziedzictwo i znaczenie dla współczesnych problemów
Dziedzictwo Moora przejawia się przede wszystkim w utrzymującym się zainteresowaniu analizą funkcjonowania kredytu bankowego jako serca współczesnej macierzystej struktury pieniężnej. Jego prace inspirują badania nad kryzysami finansowymi, mechanizmami transmisji polityki pieniężnej oraz relacją pomiędzy płynnością systemową a ryzykiem finansowym. W świetle kryzysów początku XXI wieku, takich jak kryzys finansowy 2007–2009, pytania o to, w jaki sposób banki tworzą i ograniczają kredyt, stały się centralne — a koncepcje Moora okazały się przydatnym punktem odniesienia dla badaczy i praktyków.
Dalsze kierunki badań i praktyczne implikacje
Integracja z innymi nurtami ekonomii
Przyszłe prace inspirowane Moore’m skupiają się na integracji jego ujęć z analizami instytucjonalnymi, teorią rynków finansowych oraz ekonomią polityczną. Przyłączenie perspektywy endogenicznej do badań nad strukturą regulacyjną, międzynarodowymi przepływami kapitału i cyfryzacją usług finansowych może doprowadzić do bardziej precyzyjnych rekomendacji politycznych.
Polityka i regulacje
Jeśli akceptujemy tezę o endogeniczności pieniądza, to znaczenie zyskują instrumenty regulacyjne, które oddziałują na zachowania podmiotów bankowych: wymagania kapitałowe, reguły płynności, narzędzia makroostrożnościowe oraz mechanizmy wspierające stabilność systemu płatniczego. Debata o tym, jak ukierunkować politykę gospodarczą, aby ograniczać nadmierne cykle kredytowe i przeciwdziałać nierównowagom, pozostaje jednym z praktycznych obszarów, w których wpływ idei Moora jest widoczny.
Wyzwania badawcze
Wyzwania obejmują m.in. modelowanie interakcji pomiędzy rynkami międzybankowymi a polityką banku centralnego, pomiar stopy „endogenicznej” podaży pieniądza w warunkach wysokiej zmienności finansowej oraz ocena wpływu cyfrowych walut banków centralnych (CBDC) na proces kreacji pieniądza. W każdym z tych obszarów perspektywa Moore’a dostarcza cennych pytań i heurystyk badawczych.
Elementy, które warto zapamiętać
- Moore promował ideę, że banki tworzą depozyty poprzez udzielanie kredytu, a nie tylko pośredniczą w oszczędnościach.
- Wprowadził rozróżnienie między horizontalizmem a wertykalizmem w opisie podaży rezerw bankowych.
- Jego prace mają istotne implikacje dla rozumienia polityki pieniężnej i roli banków centralnych.
- Debata wokół jego koncepcji przyczyniła się do rozwoju badań nad kryzysami finansowymi i regulacjami bankowymi.
- Perspektywa endogeniczna pozostaje aktywnym obszarem badań w ekonomii heterodoksyjnej i polityce publicznej.
