Czym jest model IS-LM i jak tłumaczy równowagę w gospodarce? To pytanie stanowi punkt wyjścia do analizy jednego z najważniejszych narzędzi w teorii makroekonomii, które pozwala zrozumieć wzajemne oddziaływanie rynku dóbr i rynku pieniężnego.
Geneza i założenia modelu IS-LM
Model IS-LM został opracowany przez Johna Hicksa i Colina Clarka w latach trzydziestych XX wieku jako synteza myśli Keynesowskiej. Jego głównym celem było zilustrowanie mechanizmu wyznaczania poziomu dochodu narodowego oraz stóp procentowych w gospodarce zamkniętej. Model opiera się na dwóch krzywych: krzywej IS (Investment-Savings) oraz krzywej LM (Liquidity preference-Money supply).
W uproszczeniu, krzywa IS przedstawia kombinacje stopy procentowej i dochodu, przy których rynku dóbr zachodzi równowaga. Krzywa LM natomiast obrazuje zestaw punktów, w których równowagę osiąga rynek pieniężny, czyli podaż pieniądza jest równa popytowi na pieniądz. Przecięcie tych dwóch krzywych wyznacza jednocześnie poziom produktu krajowego brutto (PKB) oraz stopę procentową, przy których oba rynki są w równowadze.
Krzywa IS – równowaga na rynku dóbr
Definicja i matematyczne ujęcie
Krzywa IS wywodzi się z warunku, że popyt na dobra (Yd) jest równy produkcji (Y). W klasycznej wersji modelu:
- Y = C(Y – T) + I(r) + G, gdzie
- C to funkcja konsumpcji zależna od dochodu rozporządzalnego (Y – T),
- I(r) to inwestycje malejące wraz ze wzrostem stopy procentowej r,
- G oznacza wydatki rządowe, a T to podatki.
Gdy stopa procentowa spada, koszt kapitału staje się niższy, co sprzyja wzrostowi inwestycji i przesuwa krzywą IS w prawo. Analogicznie wzrost podatków lub spadek wydatków publicznych powoduje przesunięcie krzywej IS w lewo.
Wpływ polityki fiskalnej
Polityka fiskalna oddziałuje bezpośrednio na przesunięcie krzywej IS. Ekspansywna polityka fiskalna – obniżka podatków bądź zwiększenie wydatków rządowych – zwiększa popyt agregatowy i podnosi poziom dochodu przy danej stopie procentowej. W efekcie IS przesuwa się w prawo, co prowadzi do wyższej równowagi dochodu narodowego i, w zależności od nachylenia krzywej LM, może wywołać wzrost stopy procentowej.
Krzywa LM – równowaga na rynku pieniężnym
Podstawowe założenia
Krzywa LM odzwierciedla stany, w których podaż pieniądza (M) równa się popytowi na pieniądz (L). W uproszczeniu:
- L = L(Y, r), gdzie popyt na pieniądz rośnie wraz z dochodem Y,
- L maleje wraz ze wzrostem stopy procentowej r, ponieważ wyższe oprocentowanie zachęca do lokowania środków w instrumentach finansowych.
Podaż pieniądza jest kontrolowana przez bank centralny i traktowana jako zmienna egzogeniczna w analizie modelu IS-LM. Przy danej podaży pieniądza, wzrost dochodu powoduje wzrost popytu na pieniądz i podnosi stopy procentowe, co ilustruje dodatnie nachylenie krzywej LM.
Polityka monetarna i przesunięcia LM
Ekspansywna polityka monetarna, realizowana przez zwiększenie podaży pieniądza, przesuwa krzywą LM w prawo (niższe r dla danego Y). W wyniku tego równowagowy dochód narodowy rośnie, a stopy procentowe maleją. Kontrakcja monetarna – zmniejszenie podaży pieniądza – powoduje przesunięcie krzywej LM w lewo.
Przecięcie krzywych IS i LM – punkt równowagi makroekonomicznej
W miejscu, gdzie krzywa IS spotyka się z krzywą LM, zachodzi jednoczesna równowaga na rynku dóbr i rynku pieniężnym. Poziom dochodu Y* i stopy procentowej r* wyznaczone przez przecięcie tych krzywych stanowią predykcję modelu co do stanu gospodarki.
Interpretacja ekonomiczna
Punkt równowagi wskazuje taki poziom produkcji, przy którym wszystkie zaplanowane przez przedsiębiorstwa inwestycje i konsumpcja zostaną sfinansowane, a rynek pieniężny funkcjonuje bez napięć. Zbyt niski poziom stopy procentowej – poniżej r* – wywoła nadwyżkę podaży pieniądza, zaś zbyt wysoki – spowoduje niedobór pieniądza w obiegu.
Ograniczenia modelu
- Model nie uwzględnia zmian kursów walutowych ani handlu zagranicznego.
- Pomija oczekiwania inflacyjne i zmienność stopy procentowej w przyszłości.
- Zakłada stałość funkcji popytu na pieniądz oraz inwestycji.
Zastosowania i krytyka modelu IS-LM
Model IS-LM stał się fundamentem nauczania makroekonomii i narzędziem do analizy skutków polityki fiskalnej i monetarnej. Pozwala zrozumieć, dlaczego ekspansja wydatków rządowych może podnieść stopy procentowe (tzw. efekt wypierania) oraz jak bank centralny może wpłynąć na stabilizację gospodarki.
Argumenty krytyczne
Przeciwnicy modelu wskazują na jego nadmierną uproszczoność. Nie uwzględnia realnych inwestycji w kapitale trwałym, zmian w technologii, złożonych mechanizmów transmisji monetarnej ani wpływu sektora zagranicznego. Ponadto modele oparte na ogólnej równowadze czy dynamice (DSGE) oferują bardziej zaawansowane ramy analityczne.
Współczesne modyfikacje
Współcześnie ekonomiści rozszerzają IS-LM o warstwę otwartej gospodarki (IS-LM-BP), uwzględniając równowagę na rachunku bieżącym, czy o mechanizmy inflacyjne (IS-LM-PC – Phillips Curve). Pomimo tego model wciąż pełni rolę edukacyjną i heurystyczną.
Wnioski z perspektywy polityki gospodarczej
Analiza modelu IS-LM pokazuje, że skuteczność instrumentów polityki fiskalnej i monetarnej zależy od nachylenia krzywych oraz elastyczności inwestycji i popytu na pieniądz. W warunkach płaskiej krzywej LM ekspansja fiskalna nie wywołuje efektu wypierania, natomiast w sytuacji stromej krzywej IS polityka monetarna może być słabsza. Zrozumienie tych zależności jest kluczowe dla projektowania efektywnych strategii stabilizacji cyklu koniunkturalnego.
