Jak działają ujemne stopy procentowe i dlaczego banki centralne je wprowadziły to pytanie, które zyskało na znaczeniu wraz z pojawieniem się ujemnych stóp procentowych w kluczowych gospodarkach europejskich i azjatyckich.
Mechanizmy funkcjonowania ujemnych stóp procentowych
Zanim przejdziemy do ich celów, warto zrozumieć, jak działają ujemne stopy procentowe w praktyce. Tradycyjnie banki centralne zarabiają odsetki od depozytów trzymanych przez banki komercyjne. W modelu ujemnym sytuacja wygląda odwrotnie – instytucje komercyjne są obciążane opłatą za przekazanie nadwyżek rezerw do banku centralnego. W efekcie:
- Wzrost popytu na kredyty – tanie pieniądze zachęcają przedsiębiorstwa i gospodarstwa domowe do większego zadłużania się.
- Zmniejszenie motywacji do gromadzenia depozytów – banki starają się ograniczyć koszty, oferując mniej korzystne oprocentowanie klientom lub inwestując w inne aktywa.
- Presja na wzrost podaży pieniądza w gospodarce – większa aktywność kredytowa ma pobudzić obrót środków.
Mechanika stóp poniżej zera
Poziom referencyjny może przyjmować wartości -0,1% czy nawet -0,5%. Banki komercyjne, trzymając nadwyżki, płacą odsetki, co odwraca dotychczasowe reguły. W odniesieniu do konsumentów nie zawsze wprowadza się ujemne oprocentowanie lokat – część kosztów banki przerzuca na swoje marże.
Psychologia rynkowa
Niskie lub ujemne oprocentowanie od depozytów implikuje, że trzymanie gotówki staje się niewygodne. Inwestorzy szukają alternatyw w obligacjach korporacyjnych, surowcach czy nieruchomościach, co może napędzać bańki cenowe.
Motywacje banków centralnych
Wprowadzenie ujemnych stóp procentowych jest radykalnym narzędziem polityki pieniężnej, stosowanym zwykle po wyczerpaniu standardowych obniżek. Główne cele to:
- Zwiększenie akcji kredytowej i poprawa popytu konsumpcyjnego.
- Wydobycie gospodarki z ryzyka deflacji i utrzymanie inflacji na poziomie docelowym.
- Osłabienie kursu waluty, co wspiera eksport poprzez deprecjację.
- Zachęcenie banków do lokowania kapitału w aktywach ryzykownych, a nie w systemie bankowym.
Ścieżka decyzyjna
Banki centralne analizują szereg wskaźników: tempo wzrostu PKB, stopę bezrobocia, dynamikę cen. Dopiero po wyczerpaniu innych instrumentów, takich jak operacje otwartego rynku czy forward guidance, decydują się na wartość poniżej zera.
Presja globalna
W gospodarce globalnej, gdzie wiele instytucji decyduje się na podobny krok, konkurencja kursowa może nasilać presję na wprowadzenie ujemnych stóp. Gdy jedna gospodarka obniża koszty kapitału do poziomu ujemnego, inne są zmuszone iść w jej ślady, by uniknąć relatywnego wzmocnienia waluty.
Skutki wprowadzenia ujemnych stóp
Choć narzędzie ma zachęcać do wydatków, niesie ze sobą ryzyka i konsekwencje uboczne:
- Obniżenie marż bankowych może ograniczyć chęć udzielania kredytów i zaniżyć jakość kredytów.
- Inwestorzy szukają wyższych zysków w bardziej ryzykownych klasach aktywów, zwiększając ryzyko systemowe.
- Dochodowość funduszy emerytalnych i ubezpieczycieli może spaść, co odbija się na przyszłych świadczeniach.
- Negatywne stopy mogą wzmacniać oczekiwania deflacyjne, podważając cel inflacyjny.
Wpływ na gospodarstwa domowe
Dla przeciętnego konsumenta oznacza to niższe oprocentowanie lokat i oszczędności, co wymusza poszukiwanie alternatyw inwestycyjnych. W dłuższym horyzoncie może to skomplikować planowanie emerytalne.
Efekt na rynki finansowe
Obligacje z rentownościami ujemnymi stają się standardem w niektórych segmentach. Stabilne dochody z obligacji stają się trudniejsze do osiągnięcia, co zmienia strukturę portfeli instytucji finansowych.
Przykłady stosowania ujemnych stóp procentowych
Najpopularniejszym przykładem jest Europejski Bank Centralny (EBC), który od 2014 roku utrzymuje depozytową stopę referencyjną poniżej zera. Bank Japonii eksperymentował z ujemnymi stopami od 2016, a Danmarks Nationalbank stosuje ujemne wartości okresowo, by bronić korony.
- Strefa euro: stagnacja po kryzysie finansowym wymusiła sięgnięcie po narzędzie ujemne.
- Japonia: konsolidacja deflacyjnych tendencji.
- Dania: obrona przed aprecjacją waluty w stosunku do euro.
Chociaż banki centralne ogłaszają, że ujemne stopy to rozwiązanie tymczasowe, ich długotrwałe stosowanie wskazuje na nową erę w polityce pieniężnej.
