Milton Friedman – obrońca wolnego rynku i monetarysta zrewolucjonizował myślenie ekonomiczne XX wieku, wskazując na fundamentalną rolę polityki pieniężnej oraz indywidualnej wolności w kształtowaniu dobrobytu.
Życie i kariera akademicka
Urodzony w 1912 roku w Nowym Jorku, Milton Friedman szybko wykazał zainteresowanie naukami ścisłymi i humanistycznymi. Studiował na Uniwersytecie Rutgersa oraz na Uniwersytecie w Chicago, gdzie zdobył doktorat i później związał się z tamtejszym Instytutem Badań Ekonomicznych. Jego podejście do ekonomii różniło się od dominujących wówczas nurtów: zamiast badań empirycznych opartych na skomplikowanych modelach keynesowskich, proponował proste, ale gruntownie przetestowane teorie dotyczące pieniądza oraz wpływu rządowej polityki na gospodarkę. Praca Friedmana przyniosła mu rozgłos, gdy opublikował artykuły i książki, w których konsekwentnie bronił mechanizmów rynkowych przed interwencjonizmem, co przyniosło mu miano głównego Monetarysty.
Już w latach czterdziestych Friedman publikował badania kwestionujące powszechne wówczas przekonania o skuteczności stabilizowania cykli koniunkturalnych poprzez wydatki publiczne. Zamiast tego argumentował, że kluczem do uniknięcia recesji jest właściwe zarządzanie podażą pieniądza. Jego wykłady w Chicago przyciągały studentów z całego świata, a wpływ profesora wzrastał wraz z coraz szerszym uznaniem dla empirycznych rezultatów jego analiz.
Teoria monetarna i kluczowe koncepcje
Podstawą badań Friedmana była teoria ilościowa pieniądza, w której udowadniał, iż bezpośrednia korelacja między podażą pieniądza a inflacją jest bardziej znacząca niż popularne wówczas mierniki deficytu budżetowego. W swojej przełomowej pracy „A Monetary History of the United States” napisał, że Wielki Kryzys był w dużym stopniu skutkiem błędów Federal Reserve w zarządzaniu podażą pieniądza.
Friedman postulował monotoniczny wzrost podaży pieniądza, rekomendując stałe tempo wzrostu tej wielkości, co miało ograniczyć nieprzewidywalne fluktuacje gospodarcze. Jego zasada stałego dodatniego przyrostu ilości pieniądza stała się znana jako reguła procentowa (k-percent rule). Propozycja ta sprzeciwiła się elastycznej polityce monetarnej, która według niego wprowadzała zbyt dużą niepewność w przedsiębiorstwa i konsumentów.
W ramach rozwijania idei liberalizmu gospodarczej, Friedman wskazywał, że wolna konkurencja jest skuteczniejszym mechanizmem alokacji zasobów niż centralne planowanie. Jego badania pokazywały, że choć czasami szybkie interwencje rządu mogą przynieść krótkoterminowe korzyści, to długofalowo hamują innowacje i efektywność. Był krytykiem wysokich podatków oraz rozbudowanego systemu zasiłków, argumentując, że zniechęcają one do pracy i ograniczają wzrost gospodarczy.
Wpływ polityczny i dziedzictwo Friedmana
W latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych poglądy Friedmana zaczęły zdobywać poparcie wpływowych polityków. Zwolennicy jego monetarystycznego paradygmatu odwoływali się do badań pokazujących, że restrykcyjna polityka monetarna bywa skuteczniejsza w walce z inflacją niż sam deficyt fiskalny. Jego idee stały się inspiracją dla reform w Wielkiej Brytanii oraz Stanach Zjednoczonych, prowadzonych przez Margaret Thatcher i Ronalda Reagana, którzy przeprowadzili deregulację finansów, obniżki podatków oraz prywatyzację państwowych przedsiębiorstw.
Milton Friedman odegrał także kluczową rolę w promocji systemu edukacji w formie bonów szkolnych. Uważał, że konkurencja między placówkami poprawi jakość nauczania i zwiększy dostęp do lepszej oferty edukacyjnej dla mniej zamożnych rodzin. Jego koncepcja voucherów edukacyjnych zyskała zwolenników w wielu krajach, a część eksperymentów wdrożono z pozytywnymi wynikami w kontekście efektywności nauczania.
W 1976 roku Friedman otrzymał nagrodę Nobel w dziedzinie ekonomii za przełomowe badania dotyczące analizy konsumpcji, historii i teorii pieniądza oraz za stałe dążenie do połączenia teorii z dowodami empirycznymi. Jego styl oraz wyraźny podział między naukowym argumentem a wartościującą opinią pomogły ustalić standardy metodologii w ekonomii. Na uniwersytetach i w think-tankach do dziś cytuje się jego prace, a idea silnej roli rynku prywatnego pozostaje jednym z fundamentów współczesnej mikroekonomii.
Rola Friedmana w popularyzacji klasycznego kapitalizmu i krytyka rozrastającego się sektora publicznego uczyniły z niego jednego z najbardziej wpływowych myślicieli swojej epoki. Jego idee wciąż dyskutuje się w kontekście globalnych kryzysów finansowych oraz w debatach o granicach interwencji państwa w gospodarkę. Dziedzictwo Miltona Friedmana można dostrzec w wielu współczesnych rozwiązaniach, od polityki monetarnej po edukacyjne bony, co świadczy o jego trwałym wpływie na światową ekonomię.
