Mariana Mazzucato to jedna z najbardziej rozpoznawalnych współczesnych ekonomistek zajmujących się rolą państwa w procesach innowacyjnych oraz kategorią wartości w gospodarce. Jej prace i propozycje polityczne zapoczątkowały szeroką debatę na temat tego, jak powinno wyglądać publiczne zaangażowanie w finansowanie badań, tworzenie nowych technologii i realizację długofalowych celów społecznych. W poniższym tekście przedstawiam życiorys autorki, główne obszary badań, kluczowe koncepcje oraz wpływ jej myśli na politykę publiczną i krytykę, z którą się spotkała.
Biografia i ścieżka zawodowa
Mariana Mazzucato urodziła się w Rzymie w 1968 roku. Studiowała w Stanach Zjednoczonych, gdzie zdobyła wykształcenie ekonomiczne obejmujące zarówno studia licencjackie, jak i stopnie zaawansowane. Swoją karierę akademicką rozwijała w różnych instytucjach badawczych i uniwersyteckich, zyskując reputację badaczki łączącej ekonomię z historią technologii i polityką publiczną.
Obecnie Mazzucato jest profesorką w dziedzinie ekonomii innowacji i wartości publicznej na University College London (UCL) oraz założycielką i dyrektorką UCL Institute for Innovation and Public Purpose (IIPP). Wcześniejsze etapy jej kariery obejmowały pracę w ośrodkach takich jak SPRU (Science Policy Research Unit) na University of Sussex oraz współpracę z wieloma międzynarodowymi instytucjami badawczymi. Równolegle do pracy akademickiej angażowała się w doradztwo polityczne dla rządów i organizacji międzynarodowych.
Główne obszary badań i koncepcje
Mazzucato skupia się na kilku wzajemnie powiązanych obszarach, które można opisać jako próbę przedefiniowania roli państwa i kryteriów oceny wartości ekonomicznej. Poniżej omówiono najważniejsze z jej koncepcji.
1. Państwo jako aktywny inwestor
Jednym z najbardziej rozpoznawalnych twierdzeń Mazzucato jest teza o państwie przedsiębiorczym. Autorka pokazuje, że wiele przełomowych technologii — od Internetu, przez GPS, po technologie medyczne i farmaceutyczne — powstało dzięki długotrwałemu i ryzykownemu finansowaniu ze strony sektora publicznego. Argumentuje, że państwo nie jest jedynie regulatorem czy „korytarzem”, ale często pierwszym i zasadniczym inwestorem, który podejmuje „ryzyko pierwotne”, umożliwiając prywatnym firmom dalszy rozwój i komercjalizację.
2. Misje publiczne i polityka zorientowana na cele
Mazzucato promuje podejście „mission-oriented”, czyli ukierunkowane na realizację konkretnych, odważnych celów publicznych — takich jak walka ze zmianami klimatu, rozwój medycyny czy transformacja energetyczna. Misje te wymagają nie tylko finansowania, ale także koordynacji polityk, zmian regulacyjnych i mechanizmów wsparcia, które skierują prywatne i publiczne zasoby na realizację określonego rezultatu.
3. Wartość publiczna kontra wartość rynkowa
W książce The Value of Everything Mazzucato rozróżnia „tworzenie wartości” od „wydobywania wartości” (value creation vs. value extraction). Krytykuje dominujące miary sukcesu ekonomicznego, które faworyzują krótkoterminowe zyski finansowe kosztem długofalowego wkładu w dobro publiczne. Postuluje rewizję sposobu mierzenia wartości, tak aby uwzględniał on wkład publiczny w innowacje oraz rzeczywiste korzyści dla społeczeństwa.
4. Finansowanie i powrót z inwestycji publicznych
Mazzucato proponuje mechanizmy, dzięki którym społeczeństwo mogłoby odzyskać część korzyści z publicznych inwestycji — na przykład poprzez udziały państwa w rozwijających się firmach, czy przez umowy obciążające prywatne podmioty korzystające z publicznego finansowania. Koncepcja ta budzi kontrowersje, ale ma na celu zapewnienie, że publiczne inwestycje nie przynoszą jedynie prywatnych korzyści bez zwrotu dla obywateli.
Najważniejsze publikacje
Mazzucato zdobyła szeroką rozpoznawalność dzięki kilku kluczowym książkom i artykułom, które wpłynęły na debatę publiczną i akademicką.
- The Entrepreneurial State — książka, w której autorka przedstawia argumenty za aktywną rolą państwa jako inicjatora i inwestora w innowacje. Praca ta przyczyniła się do rewizji sposobu myślenia o polityce przemysłowej.
- The Value of Everything — analiza kategorii wartości ekonomicznej, krytyka finansjalizacji gospodarki i postulaty zmiany sposobów mierzenia wkładu różnych sektorów w tworzenie bogactwa.
- Mission Economy — koncepcja polityki opartej na ambitnych misjach publicznych, z naciskiem na przykład działań na rzecz klimatu i zdrowia publicznego.
- Szereg artykułów naukowych i raportów policycznych dotyczących innowacji, finansowania badań oraz roli publicznych instytucji badawczych.
Wpływ na politykę publiczną i doradztwo
Ideały i rekomendacje Mazzucato miały realne przełożenie na praktykę polityczną. Jej prace były cytowane i wykorzystywane przez decydentów w różnych krajach przy projektowaniu strategii innowacyjnych i przemysłowych.
- Założenie IIPP na UCL stało się miejscem, które przekłada teoretyczne koncepcje na praktyczne rekomendacje dotyczące polityk publicznych, narzędzi finansowych i mechanizmów zarządzania.
- Rządy i instytucje międzynarodowe wykorzystywały ideę misji przy planowaniu programów badawczo-rozwojowych i inwestycyjnych, zwłaszcza w kontekście ambitnych celów klimatycznych i zdrowotnych.
- Mazzucato doradzała jednostkom rządowym oraz instytucjom międzynarodowym, podkreślając znaczenie koordynacji polityk, publicznych centrów innowacji i instrumentów finansowych wspierających długoterminowe przedsięwzięcia.
Krytyka i kontrowersje
Publiczny dyskurs wokół poglądów Mazzucato jest intensywny i często polaryzujący. Jej teorie spotkały się zarówno z entuzjastycznym przyjęciem, jak i ostrą krytyką.
- Przeciwnicy twierdzą, że autorka przecenia możliwości państwa, bagatelizuje ryzyko nieefektywności i błędnych decyzji administracyjnych. Krytycy wolnorynkowi podkreślają, że państwowa interwencja nie zawsze prowadzi do pozytywnych rezultatów i że istnieją problemy z selekcją projektów oraz alokacją zasobów.
- Inni ekonomiści zauważają trudności praktyczne związane z wdrażaniem propozycji dotyczących udziałów państwa we firmach i mechanizmów zwrotu z inwestycji — obawy dotyczą m.in. wpływu polityki na konkurencyjność, ryzyko protekcjonizmu czy biurokratyzację.
- Mazzucato odpowiada na krytykę, podkreślając, że jej model nie wzywa do bezrefleksyjnego państwa, lecz do lepszej governance, przejrzystości i mechanizmów rozliczeń, które minimalizują błędy i umożliwiają społeczne korzyści z publicznych inwestycji.
Metodyka, narzędzia i propozycje praktyczne
W pracy badawczej Mazzucato łączy analizy historyczne, przypadki kliniczne (case studies) i argumentację ekonomiczną, aby wykazać, jak pewne technologie osiągnęły sukces dzięki publicznemu wsparciu. Na gruncie praktycznym proponuje konkretne narzędzia polityczne:
- Misje publiczne — definiowanie konkretnych celów, które wymagają skoordynowanego wkładu różnych polityk (badania, podatki, regulacje, edukacja).
- Publiczna inwestycja technologiczna — finansowanie ryzykownych faz badań podstawowych i wczesnej komercjalizacji.
- Mechanizmy zwrotu i udziałów — tworzenie instrumentów, które pozwalają państwu odzyskać część zysków wygenerowanych dzięki jego inwestycjom (np. udziały kapitałowe, kontrakty zyskowe, reinwestycje w rozwój publiczny).
- Reforma miar wartości — rozwój nowych mierników oceniających wpływ inwestycji na dobro publiczne, a nie jedynie na krótkoterminowe zyski finansowe.
Wpływ na debatę publiczną i przyszłe wyzwania
Ruch intelektualny związany z Mazzucato przyczynił się do rewizji dyskusji na temat polityki przemysłowej, roli państwa i definicji wartości ekonomicznej. Jej idee znalazły rezonans w kontekście potrzeby silniejszych działań publicznych wobec kryzysów, takich jak zmiany klimatu czy pandemia COVID-19.
Przyszłe pytania, które stawiają jej koncepcje, obejmują m.in.:
- Jak zaprojektować mechanizmy, które łączą innowację z uczciwym podziałem korzyści między sektor publiczny a prywatny?
- W jaki sposób państwo może zachować motywację do ryzykownych inwestycji bez hamowania konkurencji i kreatywności w sektorze prywatnym?
- Jak mierzyć wartość publiczną w sposób rzetelny i porównywalny między różnymi typami projektów i sektorami?
Znaczenie Mazzucato dla współczesnej ekonomii
Mariana Mazzucato wniosła do ekonomii nową perspektywę, integrując historię technologii, teorię innowacji oraz politykę publiczną. Poprzez podkreślanie aktywnej roli państwa w generowaniu przedsiębiorczych inicjatyw i w tworzeniu warunków dla długoterminowego rozwoju, jej prace wyznaczyły ramy debaty o tym, jak budować sprawiedliwą i efektywną gospodarkę.
Jej podejście zachęca decydentów do myślenia w kategoriach celów społecznych i długotrwałych efektów, a nie jedynie krótkoterminowych wskaźników rynkowych. Niezależnie od tego, po której stronie sporu się stoi, wkład Mazzucato jest znaczący: zmusza do przewartościowania założeń dotyczących rynku, państwa i sposobów definiowania ekonomicznej wartości.
