Nobel z ekonomii – kompleksowy przewodnik

Nagroda Nobla z ekonomii to jedno z najbardziej prestiżowych wyróżnień w dziedzinie nauk ekonomicznych. Choć bywa potocznie nazywana „ekonomicznym Noblem”, jej oficjalna nazwa brzmi Nagroda Banku Szwecji im. Alfreda Nobla w dziedzinie nauk ekonomicznych. Obecnie, po ponad półwieczu istnienia, „ekonomiczny Nobel” urósł do rangi jednego z najważniejszych wyróżnień naukowych na świecie. Przyznawana jest corocznie wybitnym ekonomistom, których prace trwale wzbogaciły naszą wiedzę o mechanizmach gospodarczych świata. W niniejszym przewodniku przedstawiamy historię powstania nagrody, zasady jej przyznawania, listę laureatów na przestrzeni lat oraz ciekawostki związane z tym wyjątkowym wyróżnieniem.

Czym jest Nagroda Nobla z ekonomii?

Nagroda Nobla w dziedzinie ekonomii jest przyznawana co roku uczonym, którzy wnieśli przełomowy wkład w rozwój nauk ekonomicznych. Stanowi ona odpowiednik Nagrody Nobla w takich dziedzinach jak fizyka czy literatura, choć warto podkreślić, że nie została ustanowiona przez samego Alfreda Nobla. Została ona ufundowana w 1968 roku przez bank centralny Szwecji (Sveriges Riksbank) z okazji 300-lecia istnienia tego banku, dla uczczenia pamięci wynalazcy dynamitu. Pierwszy raz przyznano ją w 1969 roku, a od tamtej pory corocznie wyróżnia ekonomistów, których praca znacząco wpłynęła na zrozumienie zjawisk gospodarczych.

Mimo że formalnie jest to osobna nagroda – pełna nazwa po polsku to Nagroda Banku Szwecji im. Alfreda Nobla w dziedzinie nauk ekonomicznych – potocznie zalicza się ją do grona Nagród Nobla. Laureaci ekonomicznego Nobla otrzymują medal, dyplom oraz nagrodę pieniężną, tak jak zdobywcy Nagrody Nobla w pozostałych dziedzinach. Nagroda ta jest przyznawana przez Królewską Szwedzką Akademię Nauk, tę samą instytucję, która wyłania laureatów Nobla z fizyki czy chemii.

Historia powstania Nagrody Nobla w dziedzinie ekonomii

Pomysł ustanowienia Nagrody Nobla z ekonomii narodził się w latach 60. XX wieku. W 1968 roku Sveriges Riksbank – czyli Bank Szwecji – zdecydował się ufundować nową nagrodę z okazji swojego trzechsetlecia. Ustanowiono ją jako wyróżnienie w dziedzinie ekonomii, której Alfred Nobel nie uwzględnił w swoim testamencie. W porozumieniu z Fundacją Noblowską nowa nagroda została dołączona do rodziny nagród noblowskich, choć formalnie nie jest finansowana z oryginalnego funduszu Nobla (jej fundusz zapewnił Bank Szwecji). W ten sposób Nagroda Banku Szwecji im. Alfreda Nobla w dziedzinie nauk ekonomicznych dołączyła do prestiżowego grona nagród wręczanych podczas noblowskich uroczystości.

Już pierwsze lata przyznawania nagrody pokazały, jak szeroki zakres badań ekonomicznych będzie ona honorować. Pierwszymi laureatami w 1969 roku zostali Jan Tinbergen i Ragnar Frisch, wyróżnieni za pionierskie zastosowanie metod ekonometrii w analizie procesów gospodarczych. Ich nagrodzenie wyznaczyło kierunek – doceniano zarówno teoretyków rozwijających podstawy ekonomii, jak i praktyków tworzących narzędzia do analizy realnej gospodarki.

W kolejnych latach Nagroda Nobla z ekonomii szybko zyskała prestiż równy nagrodom z innych dziedzin. Przyznawano ją za osiągnięcia w makroekonomii, mikroekonomii, finansach, teorii gier, ekonomii rozwoju, ekonomii pracy czy ekonomii behawioralnej. W latach 70. laureatami zostawały takie postaci jak Paul Samuelson (1970) – autor fundamentalnych prac z teorii ekonomii, Simon Kuznets (1971) – badacz długookresowego wzrostu gospodarczego, czy Friedrich August von Hayek oraz Gunnar Myrdal (wspólnie w 1974) – reprezentujący odmienne szkoły ekonomiczne, nagrodzeni za wkład w rozwój teorii cyklu koniunkturalnego i zależności między zjawiskami społecznymi a gospodarczymi.

Na przestrzeni kolejnych dekad wyróżniano zarówno ekonomistów rozwijających abstrakcyjne modele teoretyczne, jak i tych zajmujących się badaniami empirycznymi nad realnymi problemami gospodarczymi. Lata 80. i 90. przyniosły nagrody m.in. dla Miltona Friedmana (1976) za wkład w teorię monetarną i badania nad konsumpcją, Gary’ego Beckera (1992) za zastosowanie teorii ekonomii do analiz społecznych (np. teoria kapitału ludzkiego), czy Amartyi Sena (1998) za badania nad przyczynami ubóstwa i rozwoju społeczeństw. W nowych tysiącleciach doceniono m.in. Daniela Kahnemana (2002) – psychologa, współtwórcę ekonomii behawioralnej, Elinor Ostrom (2009) – pierwszą kobietę w gronie noblistów ekonomicznych, badającą zarządzanie wspólnymi zasobami, a także nagradzano prace z zakresu teorii aukcji, rynków finansowych, rozwoju gospodarczego czy innowacji technologicznych.

Procedura przyznawania Nagrody Nobla z ekonomii

Procedura wyłaniania laureatów ekonomicznego Nobla co do zasady przypomina tę stosowaną w pozostałych dziedzinach. Każdego roku specjalnie upoważnione instytucje i osoby zgłaszają kandydatury do nagrody. Nominować mogą m.in. profesorowie ekonomii z całego świata (zapraszani przez Akademię), członkowie akademii nauk, dotychczasowi laureaci oraz wybrane instytucje naukowe. Co roku rozsyłanych jest kilkaset formalnych zaproszeń do nominacji, na które Komitet Noblowski otrzymuje dziesiątki propozycji kandydatur.

Zgłoszenia te są poufne i trafiają do specjalnego Komitetu Noblowskiego ds. nauk ekonomicznych, powoływanego przez Królewską Szwedzką Akademię Nauk. Komitet ten, złożony z uznanych ekonomistów, analizuje nominacje i sporządza krótką listę kandydatów.

Następnie nad wyborem laureata (lub laureatów) głosuje cała Królewska Szwedzka Akademia Nauk. Zgodnie z regulaminem, w danym roku nagrodzonych może zostać maksymalnie trzech ekonomistów (wyróżnienie bywa wtedy dzielone między nich). Decyzja zazwyczaj zapada w początkach października, a nazwisko (lub nazwiska) laureatów są ogłaszane publicznie w formie konferencji prasowej. Co ważne, nazwiska nominowanych oraz dyskusje Komitetu Noblowskiego pozostają ściśle tajne przez 50 lat od przyznania nagrody, aby zapewnić niezależność procesu. Warto zauważyć, że Nagroda Nobla z ekonomii jest tradycyjnie ogłaszana jako ostatnia spośród nagród noblowskich danego roku – przeważnie w drugi poniedziałek października, już po ogłoszeniu laureatów z medycyny, fizyki, chemii, literatury i pokojowej Nagrody Nobla.

Laureaci ogłoszeni jesienią odbierają następnie nagrody podczas uroczystej ceremonii wręczenia, która odbywa się 10 grudnia w Sztokholmie (w rocznicę śmierci Alfreda Nobla). Podczas tej gali laureaci otrzymują z rąk króla Szwecji złoty medal z podobizną Nobla, kaligrafowany dyplom oraz gratyfikację finansową. Wysokość nagrody pieniężnej zmienia się w czasie – w ostatnich latach wynosi ona około 10-11 milionów koron szwedzkich, co stanowi równowartość ponad miliona dolarów amerykańskich. Laureaci zobowiązani są również do wygłoszenia specjalnego Wykładu Noblowskiego, w którym prezentują szerszej publiczności swoje osiągnięcia i ich znaczenie.

Laureaci Nagrody Nobla z ekonomii – lista chronologiczna

Poniżej przedstawiamy chronologiczną listę laureatów Nagrody Nobla w dziedzinie ekonomii od momentu jej ustanowienia. Wymieniono laureatów każdego roku wraz z krótkim opisem, za jakie osiągnięcia zostali uhonorowani:

Lata 1969–1979

1969 – Jan Tinbergen (Holandia) oraz Ragnar Frisch (Norwegia) – pierwsze w historii przyznanie nagrody za stworzenie podstaw ekonometrii jako nauki łączącej ekonomię z analizą statystyczną. Nagrodzeni za opracowanie i zastosowanie modeli dynamicznych do analizy procesów gospodarczych, co umożliwiło ilościowe badanie zjawisk ekonomicznych.
1970 – Paul A. Samuelson (USA) – wyróżniony za wkład w rozwój teorii ekonomii, w tym za zastosowanie metod matematycznych do analizy równowagi ogólnej i innych zagadnień ekonomicznych. Jego prace pomogły ugruntować podstawy nowoczesnej ekonomii jako dziedziny naukowej.
1971 – Simon Kuznets (USA) – nagrodzony za badania nad wzrostem gospodarczym w perspektywie długookresowej oraz za analizę strukturalnych zmian gospodarczych. Kuznets opracował m.in. koncepcję krzywej Kuznetsa opisującej zależność między nierównościami dochodowymi a rozwojem gospodarczym.
1972 – John R. Hicks (Wielka Brytania) oraz Kenneth J. Arrow (USA) – uhonorowani wspólnie za pionierski wkład w rozwój teorii równowagi ogólnej oraz ekonomii dobrobytu. Ich prace teoretyczne wyjaśniły, w jaki sposób rynek dąży do stanu równowagi oraz jakie warunki muszą być spełnione, by alokacja zasobów była optymalna z punktu widzenia całego społeczeństwa.
1973 – Wassily Leontief (USA) – doceniony za rozwój metody analiz input-output (analiza nakładów i wyników) oraz jej zastosowanie do badania ważnych zagadnień gospodarczych. Jego metoda pozwoliła zrozumieć, jak poszczególne sektory gospodarki są od siebie zależne poprzez przepływy dóbr i usług.
1974 – Friedrich August von Hayek (Wielka Brytania/Austria) oraz Gunnar Myrdal (Szwecja) – wyróżnieni za prace nad teorią cykli koniunkturalnych i wzajemnymi zależnościami między zjawiskami ekonomicznymi, społecznymi i instytucjonalnymi. Co ciekawe, Hayek i Myrdal reprezentowali odmienne podejścia ideologiczne (liberalizm wolnorynkowy vs. socjaldemokracja), lecz obaj wnieśli istotny wkład w zrozumienie mechanizmów makroekonomicznych.
1975 – Leonid Hurwicz (USA) oraz Tjalling C. Koopmans (USA) – nagrodzeni za rozwój teorii optymalnej alokacji zasobów. Ich badania dotyczyły efektywnego wykorzystania zasobów w gospodarce oraz optymalizacji – Hurwicz jest znany m.in. z wkładu w teorię mechanizmów, a Koopmans z prac nad programowaniem liniowym w ekonomii.
1976 – Milton Friedman (USA) – wyróżniony jako samodzielny laureat za przełomowe badania nad analizą konsumpcji, historią i teorią pieniądza oraz za opracowanie koncepcji monetarnej polityki stabilizacyjnej. Friedman, jeden z czołowych przedstawicieli tzw. szkoły chicagowskiej, spopularyzował pogląd o nadrzędnej roli podaży pieniądza w gospodarce i wpłynął na politykę banków centralnych.
1977 – Bertil Ohlin (Szwecja) oraz James E. Meade (Wielka Brytania) – uhonorowani za wkład w teorię handlu międzynarodowego i międzynarodowych przepływów kapitału. Rozwinęli modele wyjaśniające, jak różnice między krajami (np. w zasobach czynników produkcji) kształtują wymianę handlową i jak handel wpływa na gospodarki narodowe.
1978 – Herbert A. Simon (USA) – doceniony za pionierskie badania nad procesem podejmowania decyzji w organizacjach gospodarczych. Simon, który był też wybitnym psychologiem i teoretykiem zarządzania, pokazał ograniczenia tradycyjnej teorii racjonalności w decyzjach ekonomicznych i wprowadził pojęcie ograniczonej racjonalności.
1979 – Theodore W. Schultz (USA) oraz William Arthur Lewis (St. Lucia/Wielka Brytania) – nagrodzeni za pionierskie badania nad ekonomią rozwoju, szczególnie w kontekście krajów rozwijających się. Schultz analizował inwestycje w kapitał ludzki (np. edukację, zdrowie) jako czynnik rozwoju, a Lewis badał strukturalne przemiany gospodarek rozwijających się i problem dualizmu między tradycyjnym rolnictwem a nowoczesnym przemysłem.

Lata 1980–1989

1980 – Lawrence R. Klein (USA) – wyróżniony za stworzenie modeli ekonometrycznych służących do analizy i prognozowania przebiegu zjawisk makroekonomicznych. Jego modele pozwoliły lepiej zrozumieć wahania cykliczne gospodarki i wpływ polityki ekonomicznej na takie zmienne jak PKB czy bezrobocie.
1981 – James Tobin (USA) – nagrodzony za badania nad funkcjonowaniem rynków finansowych i ich wpływem na decyzje dotyczące konsumpcji, oszczędności i inwestycji. Tobin wniósł wkład m.in. do teorii portfelowej oraz zaproponował tzw. podatek Tobina od transakcji walutowych, mający ograniczać nadmierną spekulację.
1982 – George J. Stigler (USA) – uhonorowany za badania nad strukturami rynkowymi, funkcjonowaniem konkurencji oraz efektami regulacji państwowych. Stigler, związany ze szkołą chicagowską, sformułował m.in. teorię przechwycenia regulacji (regulatory capture) wyjaśniającą, jak grupy interesu mogą wpływać na organy regulacyjne kosztem szerzej pojętego interesu publicznego.
1983 – Gérard Debreu (USA/Francja) – doceniony za prace, które wprowadziły rygorystyczne metody matematyczne do ekonomii i doprowadziły do precyzyjnego sformułowania teorii równowagi ogólnej. Debreu wykazał warunki istnienia równowagi w modelu gospodarki z wieloma dobrami i gospodarstwami domowymi, kładąc podwaliny pod nowoczesną mikroekonomię.
1984 – Richard Stone (Wielka Brytania) – nagrodzony za przełomowy wkład w rozwój systemu rachunków narodowych, czyli metod statystycznego pomiaru dochodu narodowego i innych agregatów makroekonomicznych. Jego prace pozwoliły udoskonalić sposób obliczania produktu krajowego brutto (PKB) oraz innych wskaźników, co ma fundamentalne znaczenie dla polityki gospodarczej państw.
1985 – Franco Modigliani (USA/Włochy) – wyróżniony za pionierskie analizy zachowań oszczędnościowych gospodarstw domowych i funkcjonowania rynków finansowych. Jest współtwórcą hipotezy cyklu życia (dotyczącej oszczędności na różnych etapach życia człowieka) oraz współautorem twierdzenia Modiglianiego-Millera w dziedzinie struktury kapitału przedsiębiorstw.
1986 – James M. Buchanan Jr. (USA) – uhonorowany za rozwój teorii wyboru publicznego, analizującej proces podejmowania decyzji gospodarczych i społecznych w ramach instytucji politycznych. Buchanan pokazał, że decydenci publiczni (politycy, urzędnicy) kierują się własnym interesem podobnie jak uczestnicy rynku, co wpływa na kształt polityki fiskalnej czy regulacji.
1987 – Robert M. Solow (USA) – nagrodzony za wkład w zrozumienie czynników długookresowego wzrostu gospodarczego. Solow opracował model wzrostu gospodarczego uwzględniający rolę akumulacji kapitału i postępu technologicznego – jego model Solowa do dziś stanowi punkt wyjścia wielu analiz makroekonomicznych dotyczących wzrostu i produktywności.
1988 – Maurice Allais (Francja) – wyróżniony za pionierskie prace w teorii rynków i efektywności ekonomicznej. Allais badał zachowania podmiotów na rynku i formułował prawa ekonomiczne dotyczące racjonalności decyzji. Znany jest również z tzw. paradoksu Allais (w teorii decyzji), pokazującego, że ludzkie wybory mogą odbiegać od oczekiwanej użyteczności.
1989 – Trygve Haavelmo (Norwegia) – uhonorowany za fundamentalny wkład w rozwój ekonometrii, zwłaszcza za sformułowanie podstaw teorii wnioskowania statystycznego w modelach ekonomicznych. Haavelmo wykazał, jak stosować metody probabilistyczne w analizie zależności ekonomicznych, co pomogło uwiarygodnić empiryczne badania ekonomiczne.

Lata 1990–1999

1990 – Harry M. Markowitz, Merton H. Miller, William F. Sharpe (wszyscy z USA) – nagrodzeni wspólnie za przełomowe prace w dziedzinie finansów i ekonomii finansowej. Markowitz rozwinął teorię portfela inwestycyjnego (optymalna dywersyfikacja ryzyka), Miller i Modigliani wspólnie stworzyli teorię struktury kapitału (jak decyzje finansowe firm wpływają na ich wartość), zaś Sharpe jest twórcą modelu CAPM opisującego zależność między ryzykiem a stopą zwrotu.
1991 – Ronald Coase (Wielka Brytania) – wyróżniony za odkrycie i wyjaśnienie znaczenia kosztów transakcyjnych i praw własności dla funkcjonowania gospodarki. Jego słynne prace obejmują artykuły o teorii firmy (dlaczego firmy istnieją) oraz tzw. twierdzenie Coase’a, mówiące o tym, że jeśli koszty transakcyjne są pomijalne, to prywatne negocjacje mogą doprowadzić do efektywnego rozwiązania problemów zanieczyszczeń bez względu na początkowy rozdział praw własności.
1992 – Gary S. Becker (USA) – uhonorowany za rozszerzenie analiz ekonomicznych na obszary tradycyjnie niekojarzone z ekonomią, takie jak zachowania społeczne i wybory życiowe. Becker zastosował narzędzia ekonomii do badania m.in. edukacji, dyskryminacji, struktury rodziny czy przestępczości, pokazując, że wiele zjawisk społecznych można analizować w kategoriach kosztów i korzyści.
1993 – Robert W. Fogel oraz Douglass C. North (obaj z USA) – nagrodzeni za odnowienie badań z zakresu historii gospodarczej poprzez zastosowanie teorii ekonomii i metod ilościowych do analizy historycznych procesów gospodarczych. Fogel jest znany z kontrowersyjnych badań nad efektywnością niewolnictwa w gospodarce USA przed wojną secesyjną, zaś North badał rolę instytucji (np. praw własności, systemów politycznych) w rozwoju gospodarczym na przestrzeni dziejów.
1994 – John C. Harsanyi, John F. Nash Jr., Reinhard Selten (USA/Węgry, USA, Niemcy) – wyróżnieni wspólnie za fundamentalny wkład w rozwój teorii gier niekooperacyjnych. John Nash opracował koncepcję równowagi Nasha – fundamentalnego pojęcia w analizie strategii w grach. Harsanyi i Selten rozwinęli teorię gier o sytuacje z niepełną informacją oraz analizowali równowagi w grach wieloetapowych. Ich prace znalazły zastosowanie w ekonomii, negocjacjach, naukach politycznych i biologii.
1995 – Robert E. Lucas Jr. (USA) – nagrodzony za rozwój teorii racjonalnych oczekiwań i za wkład w zrozumienie, jak oczekiwania ludzi co do przyszłości wpływają na skuteczność polityki ekonomicznej. Lucas, czołowy przedstawiciel nowej klasycznej makroekonomii, argumentował m.in., że przewidywalna polityka pieniężna może tracić skuteczność, gdyż ludzie dostosowują swoje oczekiwania (tzw. krytyka Lucasa wobec modeli polityki makroekonomicznej).
1996 – James A. Mirrlees (Wielka Brytania) oraz William Vickrey (USA) – uhonorowani za fundamentalne prace w dziedzinie ekonomii informacji i teorii zachęt. Opracowali modele opisujące działanie mechanizmów, w których jedna strona transakcji ma lepszą informację niż druga (asymetria informacji). Ich badania znalazły zastosowanie m.in. w projektowaniu systemów podatkowych (Mirrlees) oraz teorii aukcji i mechanizmów przetargowych (Vickrey).
1997 – Robert C. Merton oraz Myron S. Scholes (USA) – docenieni za opracowanie nowatorskich metod wyceny instrumentów pochodnych (opcji finansowych). Merton i Scholes byli współautorami modelu wyceny opcji znanego jako model Blacka-Scholesa (trzeci współautor, Fisher Black, zmarł przed przyznaniem nagrody). Ich prace przyczyniły się do dynamicznego rozwoju rynków finansowych i inżynierii finansowej.
1998 – Amartya Sen (Indie) – wyróżniony za badania nad ekonomią dobrobytu i ubóstwa. Sen wniósł ogromny wkład w zrozumienie przyczyn głodu i mechanizmów rozwoju społeczno-gospodarczego. Wprowadził koncepcję rozwoju jako poszerzania wolności (capability approach) oraz wskaźniki dobrobytu uwzględniające jakość życia, a nie tylko czysto ekonomiczne miary wzrostu.
1999 – Robert A. Mundell (Kanada) – nagrodzony za prace z zakresu makroekonomii międzynarodowej. Mundell opracował teorię optymalnych obszarów walutowych (ważną w kontekście tworzenia strefy euro) oraz analizował wpływ polityki fiskalnej i monetarnej w gospodarkach otwartych (model Mundella-Fleminga). Jego badania położyły podwaliny pod współczesną teorię kursów walutowych i integracji monetarnej.

Lata 2000–2009

2000 – James J. Heckman (USA) oraz Daniel L. McFadden (USA) – uhonorowani za rozwój metod ekonometrycznych służących analizie zjawisk społeczno-ekonomicznych. Heckman opracował techniki estymacji pozwalające uwzględniać selekcję próby (np. w badaniach rynku pracy), zaś McFadden jest twórcą metod analizy dyskretnych wyborów (wykorzystywanych do badania decyzji konsumentów, np. wyboru środka transportu).
2001 – George A. Akerlof, A. Michael Spence, Joseph E. Stiglitz (USA) – wyróżnieni wspólnie za badania nad rynkami z asymetrią informacji. Akerlof opisał mechanizm „rynku z cytrynami”, pokazując, jak niewiedza kupujących o jakości produktu (np. używanego samochodu) może prowadzić do załamania rynku. Spence badał sygnalizowanie informacji (np. dyplom ukończenia studiów jako sygnał kompetencji), a Stiglitz – mechanizmy selekcji informacji przez ubezpieczycieli i banki. Ich prace zrewolucjonizowały rozumienie, jak brak pełnej informacji wpływa na działanie rynków.
2002 – Daniel Kahneman (USA/Izrael) oraz Vernon L. Smith (USA) – docenieni za wkład w rozwój ekonomii eksperymentalnej i behawioralnej. Kahneman, będący psychologiem, wraz z Amosem Tverskym (zm. 1996) stworzył podstawy ekonomii behawioralnej, badając systematyczne odchylenia od założeń pełnej racjonalności (tzw. heurystyki i biasy poznawcze). Vernon Smith był pionierem eksperymentów laboratoryjnych w ekonomii, które pomogły zweryfikować teorie ekonomiczne w warunkach kontrolowanych.
2003 – Robert F. Engle III (USA) oraz Clive W.J. Granger (Wielka Brytania) – nagrodzeni za rozwój metod analizy szeregów czasowych w ekonomii. Engle opracował modele ARCH do badania zmienności (wahliwości) na rynkach finansowych, a Granger rozwijał metody kointegracji do analizy długookresowych zależności między zmiennymi makroekonomicznymi. Te osiągnięcia znacznie udoskonaliły narzędzia analizy ekonomicznej, zwłaszcza w finansach.
2004 – Finn E. Kydland (Norwegia) oraz Edward C. Prescott (USA) – uhonorowani za badania nad makroekonomią dynamiczną, w szczególności nad znaczeniem niezależności banków centralnych i wiarygodności polityki pieniężnej oraz nad cyklem koniunkturalnym. Wykazali, że polityka gospodarcza cierpi na problem niespójności dynamicznej (tendencyjność do odchodzenia od zapowiedzi), co z kolei uzasadnia ustanowienie niezależnych instytucji, takich jak banki centralne, kierujących się jasno określonymi zasadami.
2005 – Robert J. Aumann (Izrael/USA) oraz Thomas C. Schelling (USA) – nagrodzeni za zastosowanie teorii gier do analiz konfliktu i współpracy. Aumann wniósł wkład w rozwój matematycznych podstaw teorii gier powtarzanych, a Schelling zastosował koncepcje teorii gier do zrozumienia konfliktów zbrojnych, wyścigu zbrojeń oraz zachowań społecznych (znany z modelu segregacji rasowej opartego na preferencjach sąsiedzkich).
2006 – Edmund S. Phelps (USA) – wyróżniony za analizę międzyokresowych zależności w polityce makroekonomicznej, szczególnie za wprowadzenie do modeli makroekonomicznych tzw. naturalnej stopy bezrobocia oraz badania nad zależnością między inflacją a bezrobociem w długim okresie. Prace Phelpsa pomogły zrozumieć, że w dłuższym horyzoncie polityka zwiększająca inflację nie obniża trwale bezrobocia.
2007 – Leonid Hurwicz (USA), Eric S. Maskin (USA) i Roger B. Myerson (USA) – uhonorowani wspólnie za stworzenie podstaw teorii projektowania mechanizmów w ekonomii. Ich badania odpowiadają na pytanie, jak zaprojektować reguły gry (mechanizmy, np. aukcje czy systemy głosowania), aby osiągać pożądane rezultaty, nawet gdy uczestnicy mają prywatne informacje. Hurwicz był jednym z prekursorów tej teorii (warto dodać, że miał polskie korzenie i w momencie otrzymania nagrody miał 90 lat, co czyniło go najstarszym laureatem w historii), Maskin i Myerson rozwijali jej zastosowania.
2008 – Paul Krugman (USA) – doceniony jako jedyny laureat w tym roku za analizę handlu międzynarodowego i lokalizacji działalności gospodarczej. Krugman rozwinął tzw. nową teorię handlu międzynarodowego, uwzględniającą skalę produkcji i zróżnicowanie dóbr, a także koncepcję nowej geografii ekonomicznej tłumaczącą, dlaczego działalność gospodarcza koncentruje się w wielkich ośrodkach miejskich.
2009 – Elinor Ostrom (USA) oraz Oliver E. Williamson (USA) – wyróżnieni za analizy z dziedziny ekonomii instytucjonalnej i zarządzania zasobami. Ostrom, pierwsza kobieta w historii nagrody, badała, w jaki sposób społeczności lokalne zarządzają wspólnymi zasobami (jak pastwiska, woda) bez odgórnych regulacji – obalając tzw. „tragedię wspólnego pastwiska” w wielu realnych przypadkach. Williamson natomiast analizował struktury zarządzania w firmach i koszty transakcyjne, wyjaśniając, dlaczego pewne transakcje są realizowane w ramach przedsiębiorstw, a inne na rynku.

Lata 2010–2019

2010 – Peter A. Diamond, Dale T. Mortensen, Christopher A. Pissarides (USA/Dania/Cypr/Wielka Brytania) – uhonorowani za badania nad rynkiem pracy, w szczególności nad analizą procesów dopasowania (matching) między pracownikami a miejscami pracy. Opracowali modele (tzw. modele poszukiwań na rynku pracy), które tłumaczą jednoczesne występowanie bezrobotnych i nieobsadzonych miejsc pracy oraz wpływ polityki (np. zasiłków dla bezrobotnych) na poziom bezrobocia.
2011 – Thomas J. Sargent oraz Christopher A. Sims (USA) – nagrodzeni za empiryczne badania nad przyczynowością i efektami polityki makroekonomicznej. Sargent analizował, jak oczekiwania i zmiany polityki wpływały na gospodarki w okresach takich jak lata 70., zaś Sims rozwinął metodologię wektorowej autoregresji (VAR) do badania wpływu szoków politycznych na gospodarkę. Ich prace dały narzędzia do oceny skutków działań banków centralnych i rządów w czasie.
2012 – Alvin E. Roth (USA) oraz Lloyd S. Shapley (USA) – wyróżnieni za wkład w teorię stabilnych alokacji i projektowanie rynku. Shapley opracował wraz z Davidem Gale’em algorytm dopasowywania (algorytm Gale’a-Shapleya) rozwiązujący problem kojarzenia np. studentów z uczelniami lub biorców organów z dawcami. Roth zastosował te idee w praktyce, projektując rzeczywiste mechanizmy wymiany – np. system przydziału uczniów do szkół czy giełdę przeszczepów nerek – tak by osiągnąć możliwie najlepsze dopasowania.
2013 – Eugene F. Fama, Lars Peter Hansen, Robert J. Shiller (USA) – uhonorowani wspólnie za empiryczne analizy cen aktywów. Fama jest twórcą hipotezy rynków efektywnych, Hansen opracował metodę GMM do testowania modeli finansowych, a Shiller badał zmienność cen aktywów i zjawiska nieracjonalności na rynkach (m.in. bańki spekulacyjne). Razem ich prace pogłębiły zrozumienie, jak kształtują się ceny akcji, obligacji czy nieruchomości i jakie czynniki powodują odchylenia od modelu efektywnego rynku.
2014 – Jean Tirole (Francja) – doceniony za analizy nad siłą rynkową i regulacją rynków. Tirole badał, jak powinny być regulowane branże zdominowane przez duże firmy (monopole, oligopole), aby chronić konsumentów i efektywność rynku. Jego prace dotyczą m.in. regulacji sektora telekomunikacyjnego, bankowego czy energetycznego oraz teorii kontraktów między firmami a regulatorem.
2015 – Angus Deaton (Wielka Brytania/USA) – nagrodzony za analizę konsumpcji, ubóstwa i dobrobytu. Deaton badał, jak gospodarstwa domowe podejmują decyzje konsumpcyjne i jak mierzyć poziom życia. Jego badania, w tym analiza danych gospodarstw domowych w krajach rozwijających się, przyczyniły się do lepszego zrozumienia natury biedy oraz efektywności pomocy zagranicznej.
2016 – Oliver Hart (Wielka Brytania/USA) oraz Bengt Holmström (Finlandia) – uhonorowani za wkład w rozwój teorii kontraktu. Opracowali oni modele, które pomogły zrozumieć, jak powinny być konstruowane umowy (np. między właścicielami a menedżerami firm, czy między rządem a prywatnym dostawcą usług publicznych), by strony miały właściwe zachęty. Ich prace znalazły zastosowanie od projektowania systemów płac po decyzje o prywatyzacji.
2017 – Richard H. Thaler (USA) – wyróżniony za wkład w rozwój ekonomii behawioralnej. Thaler badał, w jaki sposób rzeczywiste ludzkie zachowania odbiegają od modelu racjonalnego podmiotu. Jego prace dotyczyły m.in. ograniczonej samokontroli, wpływu emocji na decyzje finansowe, a także tzw. nudge economics – subtelnych interwencji skłaniających ludzi do podejmowania korzystniejszych decyzji (np. automatyczny zapis do planu emerytalnego).
2018 – William D. Nordhaus (USA) oraz Paul M. Romer (USA) – docenieni za badania nad długofalowymi czynnikami wzrostu gospodarczego. Nordhaus jako pierwszy zintegrował do modeli makroekonomicznych wpływ zmian klimatu (tzw. model DICE, łączący ekonomię ze środowiskiem), natomiast Romer stworzył teorię wzrostu endogenicznego, podkreślającą rolę innowacji technologicznych i akumulacji wiedzy w napędzaniu rozwoju gospodarczego.
2019 – Abhijit V. Banerjee, Esther Duflo (oboje Francja/USA) oraz Michael Kremer (USA) – wyróżnieni za eksperymentalne podejście do badania zjawisk ubóstwa na świecie. Ta trójka ekonomistów wprowadziła do ekonomii rozwoju metodologię eksperymentów terenowych (randomizowanych badań kontrolnych), aby testować skuteczność konkretnych interwencji w walce z ubóstwem. Dzięki ich pracom lepiej wiadomo, które polityki (np. dotyczące edukacji, zdrowia, mikrokredytów) rzeczywiście poprawiają życie najuboższych.

Lata 2020–2025

2020 – Paul R. Milgrom oraz Robert B. Wilson (USA) – uhonorowani za teoretyczne odkrycia w dziedzinie teorii aukcji i wynalezienie nowych formatów aukcji. Obaj laureaci zaprojektowali praktyczne mechanizmy aukcyjne dla alokacji zasobów publicznych, takich jak częstotliwości telekomunikacyjne. Ich prace pomogły rządom na całym świecie efektywniej sprzedawać licencje i inne dobra publiczne w drodze licytacji.
2021 – David Card (Kanada/USA), Joshua D. Angrist (USA) oraz Guido W. Imbens (USA/Holandia) – docenieni za wkład w ekonomię pracy oraz rozwój metod analizy przyczynowo-skutkowej. Card przeprowadzał naturalne eksperymenty badając m.in. wpływ płacy minimalnej na zatrudnienie, a Angrist i Imbens opracowali metody statystyczne (np. estymator zmiennych instrumentalnych, techniki LATE) pozwalające lepiej wnioskować o związkach przyczynowych na podstawie danych obserwacyjnych. Razem ich prace zrewolucjonizowały sposób, w jaki ekonomiści oceniają efekty polityk społeczno-gospodarczych.
2022 – Ben S. Bernanke, Douglas W. Diamond, Philip H. Dybvig (USA) – uhonorowani za badania nad bankowością i kryzysami finansowymi. Bernanke (były szef Rezerwy Federalnej) analizował, jak upadki banków pogłębiły Wielki Kryzys lat 30. XX w., natomiast Diamond i Dybvig opracowali model teoretyczny wyjaśniający mechanizm paniki bankowej i funkcję ubezpieczenia depozytów. Ich prace wyjaśniły, dlaczego banki są podatne na runy (masowe wypłaty środków przez klientów) i jak odpowiednia polityka może temu zapobiec.
2023 – Claudia Goldin (USA) – doceniona jako jedyna laureatka roku za badania nad historią rynku pracy ze szczególnym uwzględnieniem sytuacji kobiet. Goldin przeanalizowała, jak zmieniała się aktywność zawodowa kobiet na przestrzeni dekad oraz jakie czynniki wpływają na lukę płacową między płciami. Jej prace rzuciły nowe światło na rolę kobiet w gospodarce i pomogły zrozumieć, dlaczego mimo postępów nierówności płacowe nadal się utrzymują.
2024 – Daron Acemoglu, Simon Johnson (obaj USA) oraz James A. Robinson (USA/Wielka Brytania) – wyróżnieni za badania nad rolą instytucji w kształtowaniu dobrobytu narodów. Laureaci ci wykazali w swoich pracach, że jakość instytucji politycznych i ekonomicznych (np. przestrzeganie praw własności, poziom demokratyzacji, stabilność rządów) ma decydujący wpływ na długoterminowy rozwój gospodarczy. Badali m.in. historyczne uwarunkowania instytucjonalne powstałe w okresie kolonialnym i pokazali, dlaczego kraje o bardziej inkluzywnych instytucjach osiągają wyższy poziom rozwoju.
2025 – Joel Mokyr (USA/Izrael), Philippe Aghion (Francja) oraz Peter Howitt (Kanada) – nagrodzeni wspólnie za wyjaśnienie, w jaki sposób innowacje technologiczne napędzają trwały wzrost gospodarczy. Mokyr, jako historyk gospodarczy, zbadał historyczne źródła postępu technicznego (np. w czasach rewolucji przemysłowej), natomiast Aghion i Howitt opracowali nowoczesne modele teoretyczne opisujące proces twórczej destrukcji – gdzie nowe innowacje zastępują stare technologie, prowadząc do wzrostu produktywności. Ich prace podkreślają znaczenie inwestycji w badania i rozwój oraz polityk wspierających innowacyjność dla zapewnienia dobrobytu w długim okresie.

Za jakie osiągnięcia przyznawana jest Nagroda Nobla z ekonomii?

Patrząc na listę laureatów na przestrzeni lat, widać że Nagroda Nobla w dziedzinie ekonomii honoruje bardzo zróżnicowane obszary badań. Nagradzane są zarówno fundamentalne teorie ekonomiczne, nowe metody analizy, jak i rozwiązania konkretnych problemów gospodarczych. Przykładowo, w gronie noblistów znajdują się pionierzy modelowania matematycznego gospodarki (tacy jak Kenneth Arrow czy Gérard Debreu), ekonomiści tłumaczący długookresowy wzrost i cykle gospodarcze (Robert Solow, Edmund Phelps), autorzy przełomowych metod statystycznych i ekonometrycznych (Jan Tinbergen, Clive Granger, James Heckman), a także badacze rynków finansowych i kryzysów (Eugene Fama, Robert Shiller, Ben Bernanke).

Nagrodę otrzymywali też twórcy koncepcji z zakresu teorii gier i strategii (John Nash, Thomas Schelling), specjaliści od tworzenia efektywnych mechanizmów rynkowych (Leonid Hurwicz, Alvin Roth), ekonomiści badający rozwój społeczno-gospodarczy i ubóstwo (Amartya Sen, Esther Duflo), a nawet psychologowie i inni naukowcy, którzy wnieśli wkład w zrozumienie ekonomii z perspektywy zachowań ludzi (Daniel Kahneman, Herbert Simon). Taki przekrój laureatów pokazuje, że ekonomiczny Nobel obejmuje niemal wszystkie dziedziny ekonomii – od abstrakcyjnych teorii i metod badawczych, przez analizy historyczne i instytucjonalne, aż po aktualne wyzwania globalne (jak nierówności czy zmiany klimatyczne (np. prace Williama Nordhausa nad ekonomiką klimatu)). Dzięki temu Nagroda Nobla z ekonomii podkreśla wagę różnorodnych podejść i tematów w naukach ekonomicznych.

Znaczenie Nagrody Nobla z ekonomii i jej wpływ

Nagroda Nobla w dziedzinie ekonomii jest powszechnie uznawana za najwyższe wyróżnienie, jakie może otrzymać ekonomista. Choć czasem dyskutuje się o tym, czy ekonomia to nauka ścisła w takim samym sensie jak fizyka czy chemia, prestiż tej nagrody sprawia, że prace laureatów trafiają na pierwsze strony gazet i zyskują szeroki rozgłos. Dla samych nagrodzonych oznacza to dołączenie do panteonu najwybitniejszych umysłów naszych czasów, a ich teorie i odkrycia zyskują dodatkową wiarygodność w oczach opinii publicznej oraz decydentów.

Wpływ ekonomicznego Nobla wykracza daleko poza świat akademicki. Wielu polityków, urzędników czy inwestorów śledzi ogłoszenia laureatów, traktując je jako wskazówkę, które obszary badań ekonomicznych są obecnie najbardziej istotne. Nierzadko wybór laureata staje się symbolem uznania dla całego obszaru badawczego – kiedy doceniono np. ekonomię behawioralną czy analizy instytucjonalne, podkreślono tym samym rangę tych dziedzin. Przykładowo, nagrodzenie badań nad klimatem (Nordhaus) zwróciło uwagę na ekonomiczne aspekty zmian klimatycznych, a uhonorowanie analiz ubóstwa (Banerjee, Duflo, Kremer) podkreśliło znaczenie evidence-based policy – polityki opartej na dowodach z eksperymentów. Innym przykładem wpływu jest wkład Amartyi Sena (laureat 1998) – jego koncepcje mierzenia dobrobytu uwzględniające jakość życia przyczyniły się do stworzenia używanego przez ONZ Wskaźnika Rozwoju Społecznego (HDI). Z kolei badania Elinor Ostrom (laureatka 2009) nad zarządzaniem wspólnymi zasobami wpłynęły na nowe podejścia do polityki środowiskowej i gospodarki wodnej.

Laureaci Nagrody Nobla z ekonomii często wpływają bezpośrednio na politykę gospodarczą. Kilku z nich pełniło wysokie funkcje publiczne – np. Milton Friedman doradzał prezydentom USA, a Ben Bernanke stanął na czele Rezerwy Federalnej (banku centralnego Stanów Zjednoczonych). Inni, jak Jan Tinbergen czy Amartya Sen, poprzez swoje badania i rekomendacje współtworzyli kierunki działań międzynarodowych instytucji (ONZ, Banku Światowego). Nagroda Nobla z ekonomii przyczynia się też do popularyzacji ekonomii jako nauki. Wokół ogłoszenia laureatów co roku toczą się dyskusje w mediach, które wyjaśniają szerokiej publiczności istotę wyróżnionych osiągnięć. Dzięki temu tematy takie jak aukcje częstotliwości, teoria gier czy randomizowane eksperymenty trafiają do szerszej świadomości. Laureaci stają się często publicznymi intelektualistami – przykładem może być Paul Krugman czy Joseph Stiglitz, którzy po otrzymaniu nagrody aktywnie uczestniczą w debacie publicznej na temat polityki gospodarczej.

Kontrowersje i ciekawostki

Mimo swojego prestiżu, Nagroda Nobla w dziedzinie ekonomii nie jest wolna od kontrowersji. Już samo jej ustanowienie budziło dyskusje – część członków rodziny Alfreda Nobla miała zastrzeżenia, że rozszerzanie listy nagród o ekonomię nadużywa nazwiska fundatora. Do dziś czasem podkreśla się, że jest to “Nagroda Banku Szwecji w dziedzinie ekonomii”, a nie oryginalna Nagroda Nobla, co ma zaznaczać jej odrębny rodowód.

Innym źródłem sporów bywa wybór laureatów. Ekonomia, jako nauka społeczna, bywa upolityczniona – niektórzy laureaci, jak Friedrich von Hayek czy Milton Friedman, byli postaciami o wyrazistych poglądach, co rodziło dyskusje w momencie przyznania im nagrody. Hayek zresztą sam stwierdził, że gdyby to od niego zależało, nagród dla ekonomistów by nie ustanowił, argumentując że wynoszenie jednej osoby ponad inne w naukach społecznych jest ryzykowne. Zdarzały się również lata, gdy wyborom zarzucano oderwanie od aktualnych problemów – krytycy wskazywali, że Komitet Noblowski pomija ważne nowe dziedziny badań lub perspektywy spoza głównego nurtu ekonomii (takie głosy pojawiały się np. przed uhonorowaniem ekonomii behawioralnej w 2002 czy badań nad klimatem w 2018). Niekiedy pojawiają się też zarzuty, że Komitet bywa zachowawczy – długo zwlekał z docenieniem pewnych przełomowych kierunków (jak wspomniana ekonomia behawioralna czy badania klimatyczne), a jednocześnie pomijał uczonych spoza dominującego anglosaskiego nurtu. Po globalnym kryzysie finansowym 2008 r. dyskutowano na przykład, czy niektóre nagrodzone wcześniej teorie – w tym hipoteza efektywnych rynków kapitałowych – nie wymagają rewizji w obliczu nowych doświadczeń.

Nagroda Nobla w dziedzinie ekonomii wiąże się także z wieloma ciekawostkami:

Do końca 2025 roku Nagroda Nobla z ekonomii została przyznana 57 razy, honorując łącznie 99 osób (w niektórych latach nagrodę dzieliło dwóch lub trzech laureatów).
Najstarszym laureatem w historii był Leonid Hurwicz, który odbierając nagrodę w 2007 roku miał 90 lat.
Najmłodszą laureatką jest natomiast Esther Duflo, która w momencie ogłoszenia nagrody w 2019 roku miała 46 lat. Co więcej, Duflo jest jedną z zaledwie trzech kobiet nagrodzonych w dziedzinie ekonomii – pozostałe to Elinor Ostrom (2009) i Claudia Goldin (2023).
Jedynym małżeństwem, które wspólnie zdobyło Nagrodę Nobla z ekonomii, są Abhijit Banerjee i Esther Duflo (nagrodzeni razem w 2019 roku za badania nad ograniczaniem biedy).
Kilku laureatów ekonomicznego Nobla ma związki rodzinne lub osobiste z laureatami w innych dziedzinach. Przykładowo, pierwszemu laureatowi Janowi Tinbergenowi brat Nikolaas Tinbergen otrzymał Nagrodę Nobla z medycyny (1973). Z kolei Gunnar Myrdal (laureat 1974) był mężem Alvy Myrdal – laureatki Pokojowej Nagrody Nobla z 1982 roku.
Dominującym krajem wśród noblistów z ekonomii są Stany Zjednoczone – większość laureatów w drugiej połowie XX i na początku XXI wieku pracowała na amerykańskich uczelniach lub miała obywatelstwo USA. Wiele nagrodzonych prac powstało na uniwersytetach takich jak Uniwersytet Chicagowski, MIT czy Harvard. Uniwersytet Chicagowski szczególnie zasłynął całym gronem laureatów związanych z tą uczelnią (często mówi się wręcz o „szkole chicagowskiej” w ekonomii).
Dotychczas (do 2025 roku) żaden ekonomista pochodzący z Polski nie zdobył Nagrody Nobla z ekonomii. Wspomniany Leonid Hurwicz urodził się co prawda w Imperium Rosyjskim, ale wychowywał się i studiował w Polsce, zanim wyemigrował do USA – bywa więc czasem przywoływany jako osoba o polskich korzeniach wśród noblistów ekonomicznych.

Od teorii gier po politykę monetarną, od badań nad biedą po modele wzrostu – laureaci tej nagrody przesuwają granice naszej wiedzy o ekonomii, inspirując kolejne pokolenia badaczy do zgłębiania tajemnic świata finansów, rynków i decyzji podejmowanych przez ludzi. W kolejnych latach zapewne dowiemy się o następnych przełomowych odkryciach ekonomicznych uhonorowanych tym wyróżnieniem. Można spodziewać się, że Nagroda Nobla z ekonomii będzie nadal wskazywała najważniejsze kierunki rozwoju nauk ekonomicznych i doceniała prace mające realny wpływ na zrozumienie i poprawę funkcjonowania gospodarek świata.