Michel Foucault (ekonomia polityczna) – Francja

Michel Foucault był jednym z najbardziej wpływowych francuskich myślicieli XX wieku, którego prace przekształciły sposób rozumienia władzy, wiedzy i instytucji społecznych. Choć nie był ekonomistą w sensie zawodowym, jego analizy mechanizmów rządzenia i sposobów formowania się „gospodarujących” podmiotów mają ogromne znaczenie dla współczesnej ekonomii politycznej. Poniżej przedstawiam życiorys autora, główne pojęcia i metodologie, które rozwinął, a także związki jego myśli z analizą procesów ekonomicznych, politycznych i społecznych.

Życiorys i kariera akademicka

Michel Foucault urodził się 15 października 1926 roku w Poitiers we Francji. Kształcił się na École Normale Supérieure, gdzie zdobywał gruntowne wykształcenie filozoficzne i historyczne. W kolejnych latach pracował na różnych stanowiskach akademickich – prowadził wykłady i seminaria we Francji i za granicą, m.in. w Tunisie, w Sztokholmie czy w Stanach Zjednoczonych. W 1970 roku objął katedrę w Collège de France, gdzie prowadził cykle wykładów do swojej śmierci.

Jego droga intelektualna prowadziła od badań nad historią instytucji psychiatrycznych i praktyk medycznych do szerokich refleksji nad dyscyplinami wiedzy, systemami kary i technikami rządzenia. Zmarł 25 czerwca 1984 roku w Paryżu. Jego śmierć była publicznie odnotowana i powiązana z chorobą, która później została ujmowana jako powikłania związane z zakażeniem wirusem HIV. Po jego śmierci jego idee stały się przedmiotem intensywnych badań i adaptacji w wielu dyscyplinach nauk humanistycznych i społecznych.

Główne dzieła i tematy badawcze

Foucault jest autorem szeregu prac, które wciąż stanowią punkt odniesienia dla badań nad instytucjami i praktykami społecznymi. Do najważniejszych tekstów należą (polskie tytuły):

Historia szaleństwa w dobie klasycyzmu (Histoire de la folie)
Narodziny kliniki (Naissance de la clinique)
Słowa i rzeczy (Les Mots et les Choses)
Archeologia wiedzy (L’Archéologie du savoir)
Nadzorować i karać (Surveiller et punir)
Historia seksualności (Histoire de la sexualité) – tomy poświęcone relacjom między podmiotowością, etyką i technikami umacniania norm
Wykłady i kursy, w tym słynne serie „Security, Territory, Population” oraz „The Birth of Biopolitics”

W tych pracach Foucault zajmował się m.in. przemianą praktyk dotyczących kontroli ciała i umysłu, funkcjonowaniem instytucji karania, kształtowaniem specjalistycznych dyskursów medycznych i humanistycznych oraz genealogią pojęć, które uważamy dziś za oczywiste.

Metody i pojęcia: archeologia i genealogia, władza-wiedza

Foucault wprowadził rozróżnienie metodologiczne między tzw. archeologią wiedzy a genealogią w analizie historyczno-filozoficznej. Archeologia miała na celu opisanie reguł i struktur dyskursywnych, które umożliwiają powstawanie wiedzy w danym okresie. Genealogia natomiast skupia się na historycznych przemianach stosunków władzy i praktykach, które prowadzą do określonych form normalizowania i karania.

Do kluczowych pojęć, które Foucault rozwinął i upowszechnił, należą:

władza jako sieć praktyk i relacji, a nie jedynie własność instytucji;
wiedza i jej nierozerwalny związek z technikami władzy („władza/wiedza”);
dyscyplina – codzienne techniki organizacji ciała i czasu (szkoły, wojsko, fabryki, więzienia);
panoptyzm – metafora i model techniki nadzoru, wyprowadzona z projektu więzienia Benthamowskiego, służąca opisie mechanizmów samokontroli;
biopolityka – formy rządzenia ukierunkowane na populację jako obiekt i zasób (opieka zdrowotna, statystyka, polityka demograficzna);
gubernamentalność (governmentality) – zbiór praktyk i racjonalności rządzenia, które używają wiedzy (m.in. ekonomicznej) do zarządzania populacją i rynkami;
podmiotowość – procesy, przez które jednostki stają się określonymi „podmiotami” (np. jako pacjenci, przestępcy, obywatele konsumpcyjni).

Foucault i ekonomia polityczna: pola zetknięć

Chociaż Foucault nie pisał podręczników ekonomii, jego prace mają kluczowe implikacje dla rozumienia liberalizmu i neoliberalizmu jako form racjonalności rządzenia. W swoich późniejszych wykładach, zwłaszcza w kursie „The Birth of Biopolitics”, Foucault analizował, jak kategorie ekonomiczne i techniki ekonomicznego myślenia wpływają na sposób, w jaki państwo konstruuje politykę i reguluje społeczeństwo.

Do głównych obszarów styku Foucaulta z ekonomią polityczną należą:

analiza, w jaki sposób rządzenie włącza pojęcia rynku, kalkulacji ekonomicznej i homo œconomicus w strategie prowadzenia polityk publicznych;
badanie roli statystyki, demografii i pojęcia populacji jako przedmiotu polityk gospodarczych (np. polityka zdrowotna, polityka pracy);
ukazanie, jak instytucjonalne technologie, takie jak szkoła, szpital czy więzienie, wytwarzają określone kino-ekonomiczne podmioty – zdolne do produkowania, konsumpcji, rozliczania się z długów itp.;
krytyka ekonomicznej redukcji człowieka do kalkulującego podmiotu poprzez ukazanie procesów podmiotowienia, które tworzą jednostki zdolne do bycia profilowanymi przez rynki i administrację.

Foucault szczególnie interesował się tym, jak idee i techniki ekonomiczne (np. teoria wartości, koncepcje rynku jako mechanizmu koordynacyjnego) stają się narzędziami władzy, a nie tylko opisami rzeczywistości gospodarczej. Jego analiza neoliberalizmu nie była moralną promocją tego nurtu, lecz próbą historycznego i analitycznego zrozumienia, jak pewne formy ekonomicznego myślenia kształtują formy rządzenia i zmieniają sposób, w jaki obywatele są traktowani przez państwo.

Rola biopolityki i governmentality w myśli ekonomicznej

Pojęcie biopolityki wprowadza perspektywę, w której gospodarka i polityka socjalna przestają być jedynie sferami separowanymi od kwestii życia biologicznego. Państwo i administracja zaczynają troszczyć się o zdrowie, rozrodczość, umieralność, poziom życia – ponieważ aspekty te mają wpływ na potencjał produkcyjny, reprodukcję siły roboczej i stabilność obiegu towarowego. Takie ujęcie łączy klasyczną polityczną ekonomię (zajmującą się bogactwem narodów) ze sprawami dotyczącymi zdrowia publicznego i demografii.

Governmentality – gubernamentalność – natomiast to zbiór praktyk, procedur i „sztuk rządzenia”, które korzystają z dyskursów ekonomicznych (np. kalkulacja kosztów i zysków, ekonomizacja ryzyk) do zarządzania społeczeństwem. To pojęcie okazało się szczególnie użyteczne dla badaczy analizujących reformy neoliberalne: prywatyzacje, deregulacje, mechanizmy bodźcowe i polityki nastawione na tworzenie „rynkowych” podmiotów.

Przykłady zastosowań foucaultowskiej analizy w ekonomii politycznej

Badania inspirowane Foucaultem często koncentrują się na:

studiach nad transformacją roli państwa socjalnego w kierunku administracji skoncentrowanej na zarządzaniu ryzykami i politykami rynkowymi;
analizach, w jaki sposób systemy monitoringu i oceny (np. mierniki efektywności, audyty) wprowadziły logikę rynkową do sfery publicznej;
badaniach nad tworzeniem ekonomicznych „kompetencji” u obywateli – jako elementu polityk aktywizacji i edukacji;
krytycznej analizie finansyzacji życia codziennego, gdzie instrumenty kredytowe, ubezpieczeniowe i inwestycyjne stają się technikami organizacji ryzyka i przymuszania do określonych zachowań.

Wpływ na inne dziedziny i kontrowersje

Foucault wywarł duży wpływ na socjologię, antropologię, historię, politologię, studia nad prawem i kulturą, a także na krytyczne badania ekonomiczne. Jego pojęcia stały się narzędziami analitycznymi w studiach nad neoliberalizmem, globalizacją i transformacjami państwa. Jednocześnie jego prace spotykały się z krytyką: zarzucano im brak jasnego programu politycznego, niekiedy zbyt hermetyczny język oraz ambiwalentne stosunki autora do praktycznych zaangażowań politycznych.

W kontekście politycznym Foucault bywał krytykowany za swoje wczesne i czasami kontrowersyjne reakcje na wydarzenia międzynarodowe (np. stosunek do rewolucji islamskiej w Iranie), a także za ambiwalencję wobec ruchów lewicowych i radykalnych. Z drugiej strony, był też aktywistą lokalnym: w latach 70. angażował się m.in. w Grupę Informacji o Więziennictwie (Groupe d’Information sur les Prisons), walcząc o prawa więźniów, a jego krytyka instytucji psychiatrycznych miała wymierne polityczne konsekwencje.

Ograniczenia i krytyka w odniesieniu do ekonomii

Główne zarzuty wobec foucaultowskiego sposobu myślenia w kontekście ekonomii politycznej koncentrują się na kilku punktach. Po pierwsze: Foucault nie dostarcza normatywnych rozwiązań — jego analiza jest przede wszystkim diagnozą, a nie programem politycznym. Po drugie: jego perspektywa daje pierwszeństwo dyskursowi i praktykom nad materialnymi strukturami ekonomicznymi (np. relacjami produkcji), co dla akademików o tradycji marksistowskiej może wydawać się ograniczające. Po trzecie: użycie metafor i pojęć takich jak panoptyzm czy biopolityka bywa krytykowane za nadmierne uogólnienia, szczególnie jeśli próbuje się je bezpośrednio ekstrapolować na złożone systemy makroekonomiczne bez dodatkowego empirycznego uzasadnienia.

Dziedzictwo i trwały wpływ

Pomimo krytyki, wpływ Foucaulta na analizę procesów ekonomicznych jest nie do przecenienia. Koncepcja gubernamentalności dostarczyła narzędzi do badania, jak ekonomiczne racjonalności przenikają sferę polityczną i społeczną. Pojęcie biopolityki natomiast otworzyło pole badań nad tym, jak polityka zdrowotna, demografia czy polityki rodzinne stają się elementami strategii ekonomicznego zarządzania populacją.

Współcześni badacze ekonomii politycznej, analitycy polityk publicznych i socjologowie korzystają z foucaultowskiego instrumentarium, aby badać m.in. procesy prywatyzacji, administrowania ryzykiem, tworzenia rynku pracy czy instrumenty polityki społecznej, które kształtują zachowania ekonomiczne jednostek.

Podsumowujące elementy do zapamiętania

Foucault nie był ekonomistą zawodowym, ale jego prace dostarczają krytycznych narzędzi do analizy, jak ekonomiczne dyskursy i techniki kształtują formy władzy i podmiotowości.
Kluczowe pojęcia – władza, wiedza, dyscyplina, panoptyzm, biopolityka i gubernamentalność – pomagają zrozumieć mechanizmy rządzenia w epoce rynków i administracji.
Jego analiza neoliberalizmu i roli ekonomii w technikach rządzenia pozostaje jednym z najważniejszych punktów odniesienia dla współczesnych badań nad polityką gospodarczą i społeczną.

Michel Foucault pozostaje autorem, którego koncepcje wymagają zarówno uważnej lektury, jak i krytycznego zastosowania. Jego dzieła zachęcają do przekraczania tradycyjnych podziałów między dyscyplinami i do badania, w jaki sposób ekonomiczne rozumowania oraz administracyjne praktyki współtworzą świat społeczny.