Branko Horvat był jedną z najbardziej wpływowych postaci chorwackiej i jugosłowiańskiej myśli ekonomicznej XX wieku. Jego prace łączyły rygor analityczny z głębokim zaangażowaniem społecznym, a koncepcje dotyczące samozarządzania i własności społecznej firm stały się przedmiotem międzynarodowej debaty nad alternatywami wobec zarówno centralnie planowanej gospodarki, jak i laissez‑faire kapitalizmu. Poniższy tekst przybliża życiorys, główne idee, działalność publiczną oraz znaczenie intelektualne Horvata.
Życiorys i droga naukowa
Branko Horvat urodził się w 1928 roku w Chorwacji. Jego kształcenie i kariera naukowa miały miejsce głównie w stolicy kraju — w środowisku akademickim Uniwersytet w Zagrzebiu i instytucjach badawczych, które w tamtym okresie były ośrodkami intensywnej pracy nad konstrukcją jugosłowiańskiego modelu gospodarczego. Horvat zyskał reputację wytrawnego analityka, łączącego teorię ekonomiczną z empirią i praktycznymi propozycjami reform.
W ciągu swojej kariery pełnił funkcje naukowe i kierownicze w znaczących instytucjach ekonomicznych. Jego związki z Instytut Ekonomii w Zagrzebiu oraz aktywność dydaktyczna doprowadziły do rozprzestrzenienia jego idei poza granice Chorwacji. Horvat pisał zarówno w języku chorwackim, jak i angielskim, dzięki czemu jego koncepcje były dyskutowane w kręgach międzynarodowych — w tym w Europie Zachodniej i Ameryce Północnej.
Doświadczenia życiowe Horvata (życie w wielonarodowym państwie, obserwacja praktyk gospodarczych w skali makro, kryzysy lat 70. i 80.) ukształtowały jego przekonanie, że potrzebne są realne alternatywy wobec skrajnych modeli gospodarczych. Zmarł w 2003 roku, pozostawiając bogate dziedzictwo intelektualne, które nadal inspiruje debatę o możliwych formach demokratycznej gospodarki.
Główne koncepcje ekonomiczne i intelektualne
Horvat zasłynął przede wszystkim jako teoretyk samozarządzania i autor propozycji rynkowego systemu gospodarczego opartego na społecznej własności. Jego prace były próbą pogodzenia dwóch pozornie sprzecznych założeń: potrzeby mechanizmów rynkowych do alokacji zasobów oraz potrzeby demokratycznej kontroli i społecznej odpowiedzialności właścicieli środków produkcji.
Model iliryjski — sens i założenia
Jedną z kluczowych propozycji przypisywanych Horvatowi jest tzw. model iliryjski (model iliryjski rynku społecznego). W skrócie jego założenia obejmują:
- firmy będące własnością społeczną lub kolektywną, ale działające w warunkach konkurencji rynkowej;
- pracownicy jako decydujący podmiot w zarządzaniu przedsiębiorstwami — demokratyczne mechanizmy decyzyjne na poziomie zakładu;
- rynkowe sygnały cenowe jako podstawowy mechanizm koordynacji produkcji i inwestycji;
- istotna rola polityki publicznej w stabilizowaniu systemu, redystrybucji i dostarczaniu dóbr publicznych.
Model ten miał na celu uniknięcie dwóch skrajności: autorytarnej centralizacji typowej dla państwowo planowanych systemów oraz niekontrolowanego koncentrowania własności i władzy charakterystycznego dla monopolistycznego kapitalizmu. Horvat podkreślał, że bez połączenia demokracja z mechanizmami gospodarczymi, trudno mówić o sprawiedliwej i efektywnej organizacji produkcji.
Ekonomia polityczna — analiza instytucji i motywacji
Horvat był także analitykiem instytucjonalnym. Zwracał uwagę na to, że efektywność gospodarki zależy nie tylko od mechanizmów rynkowych czy planistycznych, ale również od struktury instytucji, sposobu motywowania aktorów oraz relacji władzy. Jego podejście można określić jako ekonomię polityczną — badał, jak instytucje własności, regulacje i prawa pracy wpływają na decyzje inwestycyjne, podział dochodów i dynamikę rozwoju.
- Analizował zachowania przedsiębiorstw zarządzanych przez pracowników i problem stabilności takich przedsiębiorstw w warunkach konkurencji.
- Oddzielał kwestie efektywności technicznej od kwestii legitymizacji społecznej systemu gospodarczego.
- Wskazywał na znaczenie instrumentów polityki makroekonomicznej dla łagodzenia cykliczności oraz nierówności.
Działalność publiczna, polityczna i praktyczna implementacja idei
Horvat nie ograniczał się wyłącznie do teorii — był aktywny także w sferze publicznej. Jego głos pojawiał się w debatach nad reformami gospodarczymi, szczególnie w okresach transformacji ustrojowej na przełomie lat 80. i 90. XX wieku. Jako intelektualista niejednokrotnie krytykował nieskoordynowane i szybkie procesy prywatyzacyjne, ostrzegając przed społecznymi kosztami nagłego przekształcania struktur własnościowych.
W praktyce Horvat proponował rozwiązania instytucjonalne, które miały ułatwić przejście od gospodarki planowanej do bardziej zróżnicowanego systemu, w którym istniałaby silna rola kolektywów pracowniczych i mechanizmów społecznego nadzoru nad procesem gospodarczym. W jego wizji transformacja nie miała być prostym przeniesieniem własności do rąk prywatnych, lecz procesem tworzenia trwałych form własność społeczna i demokratycznego zarządzania.
Jako komentator i doradca Horvat angażował się w dyskusje publiczne, pisał artykuły prasowe i monografie, a także brał udział w konferencjach międzynarodowych. Jego propozycje bywały przyjmowane z zainteresowaniem zwłaszcza przez środowiska poszukujące alternatywy dla rynkowego fundamentalizmu.
Wpływ, krytyka i dziedzictwo
Wpływ Horvata jest wielowymiarowy. Po pierwsze jego analizy przyczyniły się do lepszego zrozumienia dynamiki przedsiębiorstw samozarządzanych oraz problemów związanych z efektywnością i legitymacją takich podmiotów. Po drugie, jego prace inspirowały badaczy i praktyków zainteresowanych transformacja gospodarek oraz poszukiwaniem hybrydowych rozwiązań łączących elementy rynku i demokracji w gospodarce.
Oczywiście jego teorie spotkały się też z krytyką. Niektórzy ekonomiści podkreślali trudności praktyczne związane z wprowadzaniem modelu iliryjskiego w warunkach silnej konkurencji rynkowej i globalizacji — wskazywano na ryzyko problemów z finansowaniem inwestycji, zachowaniem konkurencyjności oraz możliwą fragmentaryzacją rynku pracy. Krytycy z wolnorynkowego obozu argumentowali, że demokratyczne zarządzanie przedsiębiorstwami może prowadzić do niższej efektywności decyzyjnej i problemów z alokacją kapitału.
Mimo to dziedzictwo Horvata pozostaje istotne. Jego prace służą jako punkt odniesienia w debacie o alternatywach gospodarczych i inspirują nowe pokolenia badaczy poszukujących ekonomii zorientowanej na sprawiedliwość społeczną i partycypację. Koncepcje Horvata znajdują odbicie w dyskusjach o spółdzielczości, ekonomii społecznej, a także w praktykach niektórych inicjatyw lokalnych i sektorów gospodarki solidarnej.
Najważniejsze obszary, w których Horvat wniósł wkład
- teoria rynku w gospodarce z własnością społeczną;
- analiza instytucjonalna samozarządzania i struktur organizacyjnych;
- koncepcje transformacji ustrojowej z naciskiem na ochronę interesów społecznych;
- rozwijanie pluralistycznej debaty o modelach gospodarczych poza prostą alternatywą plan‑rynek.
Współcześnie, gdy rośnie zainteresowanie modelami gospodarczymi, które łączą efektywność z inkluzywnością, prace Horvata odzyskują aktualność. Propozycje dotyczące połączenia mechanizmów rynkowych z demokratyczną kontrolą nad środkami produkcji stanowią inspirację dla projektów ekonomii społecznej, polityk lokalnych i dyskusji nad przyszłością pracy.
Wybrane publikacje i tematy badawcze
Chociaż lista publikacji Horvata jest obszerna, w skrócie można wyróżnić kilka obszarów tematycznych, które pojawiają się najczęściej w jego pracach:
- teoretyczne podstawy i krytyka różnych form własności;
- mechanizmy rynkowe w gospodarce z własnością społeczną;
- polityka makroekonomiczna w systemach zdecentralizowanych;
- analizy porównawcze modeli gospodarczych oraz studia przypadków przedsiębiorstw samozarządzanych.
Jego publikacje miały charakter zarówno teoretyczny, jak i praktyczny — łączyły rozbudowaną analizę modeli z realnymi obserwacjami zachowań gospodarczych. Dzięki temu Horvat bywa cytowany nie tylko w literaturze teoretycznej, lecz również w pracach dotyczących polityk publicznych i reform gospodarczych.
Zakończenie bez podsumowania — perspektywy i pytania
Myśl Branka Horvata stawia pytania nadal aktualne: jak połączyć rynek z demokratyczną kontrolą, jak zaprojektować instytucje sprzyjające sprawiedliwości i efektywności jednocześnie, oraz w jaki sposób zabezpieczyć społeczne interesy w okresach przejściowych. Jego dorobek pozostaje polem do dalszych badań i eksperymentów praktycznych, zwłaszcza w kontekście rosnących nierówności i poszukiwania alternatyw dla dominujących porządków gospodarczych.
