Historia neoliberalizmu – od Reagana i Thatcher po współczesność jest opowieścią o przemianach gospodarczych i ideowych, które kształtowały światową ekonomię przez ostatnie dekady.
Początki i fundamenty neoliberalnej rewolucji
Początki nurtu neoliberalnego sięgają drugiej połowy XX wieku, kiedy to myśliciele tacy jak Friedrich Hayek i Milton Friedman z Chicago School krytykowali państwową kontrolę nad gospodarką. Ich koncepcje opierały się na przekonaniu, że wolny rynek gwarantuje najlepszą alokację zasobów, a nadmiar deregulacji i interwencji prowadzi do spowolnienia wzrostu.
Ideaologiczne korzenie
- Hayekowski akcent na znaczenie porządku spontanicznego i ograniczonej roli państwa.
- Friedmanowski monetyzm, zakładający, że kontrola nad podażą pieniądza jest kluczem do walki z inflacją.
- Prymat indywidualnej wolności gospodarczej nad interwencjonizmem socjalnym.
Triumf neoliberałów w latach 80.
Na przełomie lat 70. i 80. pojawił się moment przełomowy: wybór Ronalda Reagana i Margaret Thatcher oznaczał wdrożenie śmiałych reform. Obaj przywódcy postawili na obniżkę podatków, prywatyzację przedsiębiorstw państwowych i ograniczenie wydatków socjalnych. W USA i Wielkiej Brytanii wprowadzono następujące reformy:
- Obniżenie stawek podatkowych, zwłaszcza dla największych dochodów.
- Sprzedaż państwowych zakładów produkcyjnych i usługowych prywatnym inwestorom.
- Poszerzenie deregulacji rynków finansowych.
Zdaniem zwolenników, te działania miały przywrócić stabilność makroekonomiczną i poprawić efektywność alokacji kapitału. Krytycy z kolei wskazywali na rosnące społeczne nierówności oraz osłabienie zabezpieczeń socjalnych.
Neoliberalizm na globalnej scenie
Po sukcesie w Wielkiej Brytanii i USA neoliberalne idee rozlały się na całe społeczeństwa Zachodu, a następnie na kraje rozwijające się. Globalizacja i instytucje międzynarodowe, takie jak Międzynarodowy Fundusz Walutowy czy Bank Światowy, przyjęły neoliberalny zestaw zaleceń znany jako „Konsensus Waszyngtoński”.
Kluczowe założenia Konsensusu Waszyngtońskiego
- Liberalizacja handlu i przepływu kapitału.
- Prywatyzacja sektora publicznego.
- Redukcja deficytów budżetowych i austerity.
- Deregulacja rynków wewnętrznych.
W praktyce reformy te często wymuszały drastyczne cięcia wydatków publicznych, zwłaszcza w krajach Afryki, Ameryki Łacińskiej i Europy Wschodniej. W Polsce plan Balcerowicza z 1990 roku stał się przykładem tzw. „terapii wstrząsowej”, której cele to szybka stabilizacja waluty i ograniczenie inflacji. Reformy choć skutkowały przywróceniem wzrostu gospodarczego, zaowocowały także tymczasowym wzrostem bezrobocia i pogłębieniem nierówności.
Mechanizmy finansjalizacji
Z czasem gospodarki zyskały na znaczeniu rynki kapitałowe, a kluczowe stały się transakcje instrumentami pochodnymi i innowacje finansowe. Rola tradycyjnego sektora przemysłowego stopniowo malała, a przewagę zdobywały banki i fundusze inwestycyjne. Proces ten znany jest jako finansjalizacja gospodarki.
Współczesne wyzwania i alternatywne modele
Neoliberalizm, który przez dekady dyktował warunki globalnego rynku, napotkał na szereg kryzysów. Kryzys finansowy 2008 roku obnażył słabości nadmiernej deregulacji. W kolejnych latach pojawiły się ruchy społeczne krytykujące wzrost nierówności i brak zabezpieczeń socjalnych, a także zagrożenia związane ze zmianami klimatu.
Krytyka neoliberalnej orthodoksji
- Rosnące napięcia społeczne i protesty przeciwko austerity.
- Deformacja demokracji na rzecz interesów wielkich korporacji.
- Negatywny wpływ na środowisko naturalne i przemiany klimatyczne.
Nowe paradygmaty gospodarcze
W odpowiedzi na kryzysy formułowane są alternatywy wobec neoliberalizmu:
- Idea zielonego nowego ładu, łączącego inwestycje publiczne w odnawialne źródła energii z tworzeniem miejsc pracy.
- Propozycje universal basic income jako narzędzia redukcji ubóstwa.
- Model społecznej gospodarki rynkowej inspirowany rozwiązaniami niemieckimi i skandynawskimi.
- Ruchy na rzecz degrowth, odrzucające konieczność nieustannego wzrostu PKB dla zapewnienia dobrobytu.
Debata nad przyszłością globalnej ekonomii trwa, a spuścizna neoliberalizmu jest zarówno źródłem osiągnięć w postaci obniżonej inflacji i rozwoju nowych technologii, jak i przyczyną rosnących nierówności i kryzysów ekologicznych. Poszukiwanie zrównoważonego podejścia stanowi jedno z najważniejszych wyzwań współczesnych ekonomistów.
