Najlepszy system emerytalny – który kraj zajmuje pierwsze miejsce?

Na pytanie „który kraj ma najlepszy system emerytalny?” najczęściej odpowiada się dziś jednym, konkretnym rankingiem: Mercer CFA Institute Global Pension Index 2024. Według tej edycji pierwsze miejsce zajęła Holandia z wynikiem 84,8 punktu na 100. To nie jest jednak ranking „wysokości emerytur”, lecz złożona ocena jakości całego systemu: od adekwatności świadczeń, przez stabilność finansowania, po jakość regulacji i zarządzania. Właśnie dlatego liderem nie zawsze jest kraj z najwyższymi wypłatami dla seniorów, lecz państwo łączące relatywnie dobre świadczenia z trwałością i sprawnymi instytucjami.

Najlepszy system emerytalny według Mercer CFA Institute Global Pension Index 2024: Holandia

Jeżeli przyjąć najbardziej standardowe, międzynarodowo porównywalne kryterium jakości systemów emerytalnych, zwycięzcą jest Holandia. W edycji Mercer CFA Institute Global Pension Index 2024 uzyskała 84,8 pkt i wyprzedziła Islandię oraz Danię.

To kryterium jest dziś najczęściej stosowane w debacie publicznej, ponieważ obejmuje nie tylko sam poziom świadczeń, ale również odporność systemu na starzenie się społeczeństwa, konstrukcję filarów emerytalnych, skalę oszczędności prywatnych, ochronę uczestników oraz standardy nadzoru. Innymi słowy: pytanie o „najlepszy system emerytalny” interpretuję tutaj jako pytanie o najwyżej oceniony ogólny model emerytalny w uznanym indeksie złożonym.

Co mierzy ten ranking i jak interpretować jego wyniki

Mercer CFA Institute Global Pension Index to indeks złożony tworzony przez firmę Mercer oraz CFA Institute. W edycji 2024 objął 48 systemów emerytalnych z całego świata, reprezentujących dużą część globalnej populacji i światowego PKB. Ranking nie obejmuje wszystkich państw świata, lecz wyłącznie kraje ujęte w badaniu.

Wynik końcowy podawany jest w punktach od 0 do 100. Im wyższy wynik, tym lepiej oceniany jest system. Autorzy indeksu opierają ocenę na trzech głównych filarach:

• adekwatności świadczeń, czyli na ile system zapewnia dochód na starość,
• trwałości, czyli czy system ma finansowe i demograficzne podstawy do działania w długim okresie,
• integralności, czyli jakości regulacji, nadzoru, ochrony uczestników i przejrzystości.

Dane odnoszą się do edycji raportu opublikowanej w 2024 roku. W praktyce indeks korzysta z najnowszych dostępnych danych statystycznych, regulacyjnych i instytucjonalnych z okresu poprzedzającego publikację, ale nie wszystkie składowe pochodzą z jednego dnia czy jednego roku kalendarzowego. To ważne zastrzeżenie: ranking jest porównywalny metodologicznie, ale nie oznacza jednoczesnego „pomiaru” wszystkich systemów w tym samym momencie.

Warto też pamiętać, że to nie jest prosty ranking emerytur wypłacanych przeciętnemu seniorowi. Kraj może mieć wysokie świadczenia dla części populacji, a mimo to wypaść słabiej, jeśli system jest drogi, ma słabą bazę demograficzną albo niedostatecznie chroni uczestników.

Ranking najlepszych systemów emerytalnych

Najwyżej sklasyfikowane państwa: co stoi za ich wynikami

Holandia

Holandia zajęła pierwsze miejsce, ponieważ od lat łączy relatywnie mocny filar publiczny z rozbudowanymi emeryturami pracowniczymi. To system o dużym stopniu instytucjonalizacji, wysokim poziomie uczestnictwa i silnym nadzorze. Ważna jest też skala aktywów funduszy emerytalnych, które wzmacniają długookresową stabilność modelu.

Holenderski system bywa wskazywany jako wzorzec nie dlatego, że daje identycznie wysokie świadczenia wszystkim, lecz dlatego, że dobrze równoważy trzy cele: ochronę dochodu seniorów, wypłacalność i wiarygodność reguł.

Islandia

Islandia znalazła się bardzo blisko lidera, tracąc do Holandii niewiele ponad punkt. Jej system jest oparty na mocnych obowiązkowych lub quasi-obowiązkowych filarach kapitałowych oraz szerokim uczestnictwie. Wysokie oszczędności emerytalne i rozwinięte fundusze zawodowe poprawiają ocenę trwałości.

Trzeba jednak pamiętać, że to mała gospodarka, a jej parametry instytucjonalne nie zawsze dają się łatwo skopiować w dużych państwach o innej strukturze rynku pracy i finansów publicznych.

Dania

Dania regularnie należy do ścisłej czołówki rankingów emerytalnych. O jej sile decyduje dobrze zaprojektowane połączenie emerytury publicznej z szeroko rozwiniętymi programami dodatkowymi. System jest też oceniany wysoko pod względem zarządzania i ochrony uczestników.

Różnica między Danią a dwoma pierwszymi krajami nie jest ogromna, ale wystarczająca, by przesądzić o trzeciej pozycji. To pokazuje, że w czołówce liczą się drobne przewagi w kilku komponentach jednocześnie.

Izrael

Izrael zajął czwarte miejsce dzięki relatywnie silnej konstrukcji obowiązkowego oszczędzania emerytalnego i korzystnej ocenie integralności systemu. W rankingu tego typu szczególnie ważne jest to, że oszczędzanie emerytalne obejmuje znaczną część pracujących, a reguły uczestnictwa są względnie przejrzyste.

To przykład kraju, którego wysoka pozycja może zaskakiwać osoby utożsamiające jakość systemu wyłącznie z europejskim modelem państwa opiekuńczego. Indeks premiuje bowiem skuteczność instytucjonalną, nie jeden konkretny typ ustroju społecznego.

Singapur

System singapurski jest bardzo charakterystyczny, bo opiera się w dużej mierze na obowiązkowych oszczędnościach w ramach Central Provident Fund. To rozwiązanie odmienne od klasycznych europejskich systemów repartycyjnych, ale dobrze wypada w indeksie dzięki wysokiej dyscyplinie oszczędzania i przejrzystej strukturze.

Zarazem jest to dobry przykład ograniczenia porównań: wysoki wynik nie oznacza, że doświadczenie emeryta w Singapurze jest identyczne jak w Holandii czy Danii. Podobny rezultat może wynikać z odmiennych konstrukcji instytucjonalnych.

Australia

Australia od lat należy do czołówki dzięki systemowi superannuation, czyli rozwiniętemu filarowi kapitałowemu opartemu na obowiązkowych składkach pracodawców. To znacząco wspiera długoterminową trwałość i akumulację aktywów.

Słabszą stroną bywa natomiast pytanie o adekwatność świadczeń dla osób z niepełnymi karierami zawodowymi lub niskimi dochodami. Dlatego Australia wypada bardzo dobrze, ale nie zajmuje pierwszego miejsca.

Finlandia, Norwegia i Szwecja

Te trzy państwa dzieli minimalna różnica punktowa. Łączy je wysoka jakość instytucji, duże zaufanie do państwa, relatywnie sprawne systemy publiczne i dobre standardy regulacyjne. Różnice między nimi są na tyle małe, że nie należy ich interpretować jako przepaści jakościowej.

W praktyce to raczej trzy nieco różne warianty dobrze funkcjonującego modelu nordyckiego niż trzy wyraźnie oddzielone klasy systemów.

Najważniejsze różnice między liderami zestawienia

Najwyżej oceniane systemy emerytalne nie są identyczne. Holandia i Dania opierają się na mocnych emeryturach zawodowych, Islandia na bardzo szerokim funduszowym oszczędzaniu, Australia na obowiązkowym filarze kapitałowym, a kraje nordyckie dodatkowo korzystają z silnych finansów publicznych i sprawnych instytucji.

Różnice między liderami dotyczą głównie trzech kwestii:

• udziału filaru publicznego i prywatnego,
• stopnia obowiązkowości oszczędzania,
• odporności na starzenie się społeczeństwa i presję fiskalną.

To ważne, bo nie istnieje jeden uniwersalny model „idealnej” emerytury. Ranking pokazuje raczej, które kraje najlepiej połączyły różne mechanizmy zabezpieczenia dochodu na starość.

Co wpływa na wysoką lub niską pozycję w rankingu

Na wynik w takim rankingu ekonomicznym najmocniej wpływają czynniki strukturalne. Po pierwsze, znaczenie ma poziom i stabilność świadczeń dla różnych grup dochodowych. Po drugie, istotna jest demografia: starzenie się społeczeństwa zwiększa presję na system repartycyjny. Po trzecie, liczy się wielkość oszczędności emerytalnych i stopień ich rozproszenia między uczestnikami.

Równie ważne są kwestie instytucjonalne:

• jakość regulacji i nadzoru,
• przejrzystość zasad naliczania świadczeń,
• ochrona aktywów uczestników,
• koszty zarządzania,
• zakres objęcia pracowników systemem,
• wiek emerytalny i aktywność zawodowa osób starszych.

Niską pozycję obniżają zwykle: niski poziom prywatnych oszczędności, duża zależność od jednego filaru, słaba partycypacja osób pracujących, napięcia fiskalne oraz niekorzystna demografia. Znaczenie mają też luki w zabezpieczeniu samozatrudnionych i osób o niestabilnych karierach zawodowych.

Zmiany pozycji w czasie

Wieloletnia historia indeksu pokazuje, że ścisła czołówka jest dość stabilna, ale nie całkowicie niezmienna. Holandia, Dania, Islandia i Australia od lat regularnie pojawiają się bardzo wysoko, choć kolejność między nimi potrafi się zmieniać. Oznacza to, że przewaga lidera nie jest dana raz na zawsze.

Na przesunięcia wpływają zarówno reformy emerytalne, jak i aktualizacje danych o aktywach funduszy, zadłużeniu publicznym, strukturze zatrudnienia czy uczestnictwie w planach emerytalnych. Nawet jeśli architektura systemu się nie zmienia, wynik może zostać skorygowany przez nowe informacje statystyczne albo rewizję stosowanych wskaźników.

Porównanie z alternatywnymi sposobami mierzenia „najlepszego systemu emerytalnego”

Najbardziej znany alternatywny ranking to Natixis Global Retirement Index. On również ocenia warunki życia na emeryturze, ale szerzej uwzględnia zdrowie, jakość życia, finanse osobiste i otoczenie makroekonomiczne. W takim ujęciu pytanie nie brzmi już tylko „jak skonstruowany jest system emerytalny?”, lecz także „jak żyje się seniorom w danym kraju?”.

Drugi sposób to porównanie tzw. stóp zastąpienia, czyli relacji emerytury do wcześniejszych zarobków, często publikowanych przez OECD. Taki wskaźnik pokazuje adekwatność dochodową, ale nie mówi wiele o trwałości finansowej systemu ani o jakości nadzoru.

Trzeci wariant to analiza samego ubóstwa osób starszych. Kraj może wypadać dobrze pod względem ograniczania ubóstwa wśród seniorów, a jednocześnie gorzej pod względem długoterminowej stabilności finansowania. Dlatego odpowiedź na pytanie o „najlepszy system emerytalny” zależy od przyjętej definicji. W tym artykule użyto najbardziej standardowego kryterium systemowego, czyli indeksu Mercer.

Najważniejsze ograniczenia danych i metodologii

Główne ograniczenie polega na tym, że ranking opiera się na indeksie złożonym, a nie na jednym prostym wskaźniku. O pozycji kraju decyduje dobór komponentów i ich wag. To oznacza, że inna metodologia mogłaby nieco zmienić kolejność.

Drugie ograniczenie dotyczy zasięgu geograficznego. Ranking nie obejmuje wszystkich państw świata, więc nie można powiedzieć, że Holandia jest pierwsza absolutnie „na świecie” w sensie statystycznego objęcia każdego kraju. Jest pierwsza wśród systemów uwzględnionych w badaniu.

Trzecie ograniczenie to porównywalność doświadczenia emeryta. Wysoki wynik nie oznacza automatycznie najwyższej wypłaty netto, najniższego ubóstwa seniorów ani najwyższego zadowolenia z życia po przejściu na emeryturę. Ranking mierzy jakość systemu jako konstrukcji instytucjonalnej.

Wyniki mogą też ulec zmianie po kolejnych aktualizacjach, ponieważ zmieniają się dane demograficzne, wartości aktywów funduszy, uczestnictwo w planach oraz same regulacje. Autorzy indeksu mogą również modyfikować metodologię, co utrudnia mechaniczne porównania między bardzo odległymi edycjami.

Mity i nieporozumienia

• Pierwsze miejsce nie oznacza najwyższej emerytury dla każdego seniora.
• Ranking nie mierzy wyłącznie hojności państwa, lecz także trwałość finansową i jakość instytucji.
• Kraj z wysokim wynikiem może opierać się bardziej na oszczędnościach prywatnych niż na bardzo wysokiej emeryturze publicznej.
• Spadek o jedno lub dwa miejsca nie musi oznaczać pogorszenia systemu; inne kraje mogły poprawić się szybciej.
• Niewielkie różnice punktowe w czołówce nie oznaczają dużej różnicy jakościowej.
• Nie istnieje jeden model emerytalny dobry dla wszystkich gospodarek i wszystkich struktur demograficznych.
• Ranking systemów emerytalnych nie jest tym samym co ranking jakości życia emerytów.

Ciekawostki

• Wysoko w rankingach emerytalnych regularnie pojawiają się małe i średnie gospodarki, a nie tylko największe państwa Europy.
• Silna pozycja Holandii wynika w dużej mierze z bardzo rozwiniętych funduszy pracowniczych, a nie wyłącznie z emerytury państwowej.
• Islandia i Dania od wielu lat tworzą wraz z Holandią wyjątkowo stabilną czołówkę.
• Australia jest przykładem kraju, w którym obowiązkowe oszczędzanie kapitałowe stało się kluczowym filarem zabezpieczenia na starość.
• Singapur wypada wysoko mimo bardzo odmiennej filozofii systemu niż państwa nordyckie.
• Kraje o wysokim PKB na mieszkańca nie zawsze są liderami rankingów emerytalnych; sama zamożność nie wystarcza.
• Duże aktywa funduszy emerytalnych pomagają w ocenie trwałości, ale nie rozwiązują automatycznie problemu nierówności emerytalnych.
• W wielu państwach coraz ważniejszym czynnikiem rankingu staje się aktywność zawodowa osób starszych i faktyczny wiek opuszczania rynku pracy.

FAQ

Który kraj ma najlepszy system emerytalny w 2024 roku?

Według Mercer CFA Institute Global Pension Index 2024 pierwsze miejsce zajęła Holandia z wynikiem 84,8 punktu na 100. To najczęściej cytowany międzynarodowy ranking jakości systemów emerytalnych.

Czy najlepszy system emerytalny oznacza najwyższe emerytury?

Nie. Ranking ocenia cały system, a nie tylko przeciętną wysokość świadczenia. Liczą się także trwałość finansowa, regulacje, zakres objęcia pracowników i jakość nadzoru.

Dlaczego Holandia wyprzedziła Islandię i Danię?

Holandia uzyskała bardzo mocny, wyrównany wynik w trzech głównych obszarach indeksu: adekwatności, trwałości i integralności. Przewaga nad Islandią i Danią nie jest ogromna, ale wystarczyła do zdobycia pierwszego miejsca.

Czy ten ranking obejmuje wszystkie kraje świata?

Nie. Edycja 2024 obejmuje 48 systemów emerytalnych. To szeroki, ale nie pełny zestaw państw, dlatego wynik należy interpretować jako pozycję w ramach tej konkretnej próby badawczej.

Jakie znaczenie ma demografia dla miejsca w rankingu?

Bardzo duże. Starzenie się społeczeństwa zwiększa koszt systemów repartycyjnych i pogarsza relację liczby pracujących do liczby emerytów. Kraje, które wcześniej zbudowały silne oszczędności emerytalne i wyższą aktywność zawodową, zwykle wypadają lepiej.

Czy wyniki rankingu mogą się zmienić po publikacji nowych danych?

Tak. Pozycje mogą ulec zmianie po reformach systemu, aktualizacji danych statystycznych, rewizjach historycznych i ewentualnych zmianach metodologii indeksu. Dlatego ranking należy zawsze wiązać z konkretną edycją raportu.

Czy Polska należy do światowej czołówki systemów emerytalnych?

Nie należy obecnie do ścisłej czołówki według omawianego indeksu. Ocenę obniżają zwykle napięcia demograficzne, ograniczona skala dodatkowych oszczędności emerytalnych oraz wyzwania związane z długookresową trwałością systemu.

Jaki ranking warto sprawdzać oprócz indeksu Mercer?

Dobrym uzupełnieniem jest Natixis Global Retirement Index oraz analizy OECD dotyczące stóp zastąpienia i adekwatności świadczeń. Każde z tych narzędzi mierzy jednak trochę co innego, więc nie powinno się ich traktować zamiennie.