Szkoła chicagowska – czym jest?

Szkoła chicagowska to nurt w ekonomii związany przede wszystkim z Uniwersytetem Chicagowskim, rozwijany od pierwszej połowy XX wieku, a szczególnie wpływowy po II wojnie światowej. W historii myśli ekonomicznej oznacza ona nie jedną sztywną doktrynę, lecz rodzinę poglądów łączonych przez silną wiarę w mechanizm rynkowy, sceptycyzm wobec rozbudowanej interwencji państwa oraz duże znaczenie analizy opartej na cenach, pieniądzu i bodźcach. Najczęściej kojarzy się ją z Miltonem Friedmanem, George’em Stiglerem i Garym Beckerem, ale jej rozwój był dłuższy i bardziej zróżnicowany. Jej znaczenie wykracza poza teorię: wpłynęła na debatę o inflacji, bezrobociu, regulacji, edukacji, prawie i polityce gospodarczej w Stanach Zjednoczonych i poza nimi.

Czym była szkoła chicagowska?

Szkoła chicagowska, po angielsku Chicago School of Economics, była szkołą myśli ekonomicznej skupioną wokół Uniwersytetu Chicagowskiego. W sensie historycznym chodzi o środowisko badaczy, nauczycieli i uczniów, którzy rozwijali pokrewne metody analizy gospodarki, choć nie zawsze zgadzali się we wszystkich kwestiach.

Jej podstawowe cechy to:

• przekonanie, że rynki zazwyczaj dobrze koordynują działania ludzi dzięki systemowi cen,
• nacisk na rolę bodźców ekonomicznych w zachowaniu jednostek i instytucji,
• silne zainteresowanie pieniądzem, inflacją i polityką monetarną,
• krytycyzm wobec regulacji państwowych, monopoli publicznych i szeroko rozumianego etatyzmu,
• stosowanie narzędzi ekonomicznych do badania zjawisk wykraczających poza tradycyjny rynek, takich jak przestępczość, rodzina, edukacja czy polityka.

W dzisiejszym języku szkołę chicagowską często utożsamia się po prostu z wolnym rynkiem. To uproszczenie. Historycznie była ona zarazem programem badawczym, środowiskiem instytucjonalnym i zbiorem stanowisk w sporach o pieniądz, konkurencję, prawo i państwo. Nie wszyscy jej przedstawiciele byli identycznie „liberalni”, a ich poglądy na bank centralny, podatki czy politykę społeczną bywały różne.

Czas, miejsce i kontekst historyczny

Szkoła chicagowska rozwijała się przede wszystkim w Stanach Zjednoczonych, na Uniwersytecie Chicagowskim, od lat 20. i 30. XX wieku, ale jej największy wpływ przypadł na okres od lat 50. do 80. XX wieku. Było to zjawisko głównie krajowe w punkcie wyjścia, lecz z czasem stało się międzynarodowe dzięki publikacjom, konferencjom, kształceniu doktorantów i wpływowi na instytucje publiczne.

Kontekst jej wzrostu był bardzo ważny. Szkoła chicagowska dojrzewała w cieniu Wielkiego Kryzysu lat 1929–1933, ekspansji państwa w okresie New Deal, doświadczeń II wojny światowej oraz powojennego wzrostu znaczenia keynesizmu. W połowie XX wieku w ekonomii dominowały nurty, które przypisywały państwu szeroką rolę stabilizacyjną. Ekonomiści z Chicago często występowali przeciw tej dominacji, argumentując, że interwencja publiczna bywa nieskuteczna, opóźniona lub przynosi skutki uboczne.

W latach 70. ich znaczenie wzrosło szczególnie mocno, gdy gospodarki uprzemysłowione doświadczyły stagflacji, czyli jednoczesnego wysokiego bezrobocia i wysokiej inflacji. To zjawisko osłabiło zaufanie do prostych wersji polityki keynesowskiej i otworzyło przestrzeń dla monetarystów i innych przedstawicieli szkoły chicagowskiej.

Pochodzenie nazwy i środowisko instytucjonalne

Nazwa szkoły pochodzi od Uniwersytetu Chicagowskiego, założonego w 1890 roku. Wydział ekonomii tej uczelni szybko stał się jednym z najważniejszych ośrodków badań ekonomicznych w USA. Znaczenie miały nie tylko zajęcia dydaktyczne, lecz także seminaria, czasopisma naukowe i praktyka intensywnej debaty.

W szerszym sensie „Chicago” oznaczało styl uprawiania ekonomii: rygor analityczny, koncentrację na testowalnych hipotezach i dużą gotowość do kwestionowania poglądów dominujących. Z tej perspektywy szkoła chicagowska była bardziej wspólnotą metody i argumentacji niż organizacją o formalnym członkostwie.

Najważniejsi przedstawiciele

Do najważniejszych postaci należeli Frank H. Knight, Jacob Viner, Henry Simons, Milton Friedman, George J. Stigler, Gary S. Becker, Ronald H. Coase oraz Robert E. Lucas Jr. Nie wszyscy byli „typowymi chicagowcami” w takim samym stopniu, ale wszyscy współtworzyli prestiż i wpływ tego środowiska.

Frank Knight podkreślał rolę niepewności i ograniczenia wiedzy. Henry Simons rozwijał argumenty na rzecz stabilnego porządku konkurencyjnego i interesował się reformami pieniężnymi. Milton Friedman stał się najbardziej znanym publicznie przedstawicielem szkoły, zwłaszcza dzięki pracom o pieniądzu, konsumpcji i metodologii ekonomii. Stigler badał regulację i funkcjonowanie rynków. Becker rozszerzył aparat ekonomiczny na rodzinę, edukację i przestępczość. Lucas odegrał ważną rolę w rewolucji oczekiwań racjonalnych i nowej makroekonomii klasycznej.

Główne założenia szkoły chicagowskiej

Nie da się sprowadzić szkoły chicagowskiej do jednego manifestu, ale można wskazać kilka trwałych założeń. Pierwszym było przekonanie, że ceny niosą informacje o rzadkości dóbr i preferencjach ludzi. Drugim było założenie, że ludzie reagują na bodźce, także tam, gdzie nie mówi się zwykle o rynku. Trzecim było twierdzenie, że polityka państwa bywa zawodna nie tylko z powodów technicznych, lecz także politycznych i instytucjonalnych.

W makroekonomii kluczowe znaczenie miał monetarystyczny pogląd, że inflacja ma zasadniczo charakter pieniężny, czyli wynika z nadmiernego wzrostu podaży pieniądza w stosunku do produkcji. W mikroekonomii i ekonomii regulacji ważne było przeświadczenie, że wiele barier, licencji i kontroli cen chroni producentów lub grupy interesu, a nie konsumentów.

Szkoła chicagowska a polityka gospodarcza

Wpływ szkoły chicagowskiej na politykę gospodarczą nie polegał na prostym wdrożeniu jednego programu. Jej idee oddziaływały stopniowo i wybiórczo. Najsilniej zaznaczyły się w sporach o inflację, politykę pieniężną, deregulację transportu i części sektorów infrastrukturalnych, reformy podatkowe oraz prywatyzację.

W USA wpływ ten narastał od końca lat 60., a szczególnie w latach 80. W Wielkiej Brytanii, Chile i części innych krajów elementy myślenia kojarzonego z Chicago wykorzystywano w reformach liberalizacyjnych. Trzeba jednak odróżnić samą szkołę ekonomiczną od praktyki rządzenia. Reformy prowadzone przez polityków zawsze były kompromisem między teorią, interesami społecznymi i realiami instytucjonalnymi.

Wewnętrzne różnice i spory

Szkoła chicagowska nie była jednolita. Już wcześni ekonomiści z Chicago różnili się od późniejszych monetarystów. Knight był bardziej filozoficzny i sceptyczny niż Friedman. Simons mocniej akcentował potrzebę stabilnych ram prawnych i czasem proponował dalej idące reformy ustrojowe niż późniejsi wolnorynkowcy.

W drugiej połowie XX wieku pojawiły się też napięcia między monetarystami, ekonomistami prawa i ekonomistami nowej makroekonomii klasycznej. Część badaczy podkreślała znaczenie stałych reguł polityki pieniężnej, inni koncentrowali się na oczekiwaniach i wiarygodności banku centralnego. Łączyło ich jednak przeświadczenie, że krótkookresowe „sterowanie” gospodarką przez państwo napotyka poważne ograniczenia.

Najważniejsze informacje związane z Szkoła chicagowska – czym jest?

Przyczyny powstania szkoły chicagowskiej

Długotrwałe uwarunkowania strukturalne

Jednym z głównych źródeł szkoły chicagowskiej był rozwój amerykańskiej gospodarki rynkowej na przełomie XIX i XX wieku. Szybka industrializacja, urbanizacja, rozrost przedsiębiorstw i coraz większy zakres regulacji tworzyły zapotrzebowanie na analizy cen, konkurencji i monopolu. Uniwersytety amerykańskie budowały nowoczesne wydziały ekonomii, a Chicago stało się jednym z najważniejszych centrów tego procesu.

Drugim tłem była ewolucja samej ekonomii jako nauki. Rosło znaczenie formalnej teorii цен, marginalizmu i badań empirycznych. Szkoła chicagowska przejęła wiele z tych narzędzi, ale użyła ich do obrony tezy, że rynek ma większą zdolność samokoordynacji, niż sądzili zwolennicy szerokiej interwencji.

Przyczyny bezpośrednie

Bezpośrednim impulsem był spór o skutki Wielkiego Kryzysu i odpowiedź państwa amerykańskiego na załamanie gospodarcze. Rozszerzenie regulacji, wzrost znaczenia administracji federalnej i sukces polityczny keynesizmu stworzyły dla ekonomistów z Chicago wyraźnego intelektualnego przeciwnika. Chcieli oni wykazać, że część problemów wynikała nie z zawodności rynku jako takiego, lecz z błędów polityki pieniężnej i nieefektywnych interwencji.

Później dodatkowym bodźcem stała się inflacja lat 60. i 70. XX wieku. W warunkach rosnących cen i osłabienia wiary w możliwość trwałego obniżania bezrobocia przez ekspansję popytu argumenty monetarystów zyskały dużą siłę przekonywania.

Jak działał mechanizm gospodarczy w ujęciu szkoły chicagowskiej?

Rdzeń mechanizmu gospodarczego w analizie chicagowskiej stanowił system cen. Ceny miały przekazywać informacje o relatywnej rzadkości dóbr, kosztach produkcji i preferencjach konsumentów. Gdy państwo zamraża ceny, ogranicza konkurencję albo faworyzuje określone grupy producentów, sygnały cenowe stają się mniej czytelne, a zasoby są alokowane mniej efektywnie.

W sferze pieniądza szkoła chicagowska podkreślała, że długotrwała inflacja nie jest zjawiskiem „samorzutnym”, lecz zależy od relacji między wzrostem podaży pieniądza a wzrostem produkcji realnej. Jeśli ilość pieniądza rośnie szybciej niż podaż dóbr i usług, rośnie poziom cen. Z tej perspektywy bank centralny odgrywa kluczową rolę, ale powinien działać według przewidywalnych reguł, a nie próbować stale dostrajać koniunkturę.

W analizie pracy i bezrobocia ważne było pojęcie naturalnej stopy bezrobocia. Friedman argumentował, że da się czasowo obniżyć bezrobocie przez zaskakującą inflację, ale nie można robić tego trwale. Gdy pracownicy i firmy dostosują oczekiwania, efekt znika, a pozostaje wyższa inflacja. To był jeden z najważniejszych ciosów w prostą interpretację krzywej Phillipsa.

W mikroekonomii szkoła chicagowska zakładała, że ludzie reagują na koszty i korzyści także poza tradycyjnym rynkiem towarów. Na przykład wysokość kary, dostęp do edukacji, prawo własności czy zasady odpowiedzialności cywilnej zmieniają zachowania, bo modyfikują strukturę bodźców. Tym tłumaczono, dlaczego ekonomia może badać tak różne zjawiska jak dyskryminacja, małżeństwo czy przestępczość.

Skutki krótkoterminowe i długoterminowe

Skutki krótkoterminowe

W krótkim okresie szkoła chicagowska zmieniła język debaty publicznej. Od lat 50. do 70. ekonomiści z Chicago skutecznie podważali przekonanie, że państwo może bez większych kosztów wybierać między inflacją a bezrobociem. Wpłynęli też na krytyczną ocenę regulacji sektorowych, zwłaszcza tam, gdzie ceny i wejście nowych firm były administracyjnie ograniczane.

Ich oddziaływanie było również akademickie. Wzrosło znaczenie badań nad podażą pieniądza, oczekiwaniami inflacyjnymi, regulacją i zachowaniem jednostek. Uniwersytet Chicagowski stał się jednym z najważniejszych centrów kształcenia ekonomistów, a wielu jego absolwentów obejmowało stanowiska publiczne, uniwersyteckie i doradcze.

Skutki długoterminowe

W długim okresie największym dziedzictwem szkoły chicagowskiej było przesunięcie ekonomii w stronę większego znaczenia stabilności pieniądza, wiarygodności instytucji i analizy bodźców. W polityce gospodarczej widać to w odejściu od tolerowania wysokiej inflacji oraz w rosnącej niezależności banków centralnych od bieżącej presji politycznej.

Drugim trwałym skutkiem było rozszerzenie ekonomii na nowe obszary badawcze. Dzięki Beckerowi, Coase’owi czy Stiglerowi analiza ekonomiczna objęła prawo, rodzinę, informację, regulację i organizację rynku. Trzecim skutkiem była zmiana oceny państwa: coraz częściej pytano nie tylko, czy rynek zawodzi, lecz także czy państwo i regulatorzy potrafią działać lepiej w praktyce.

Skutki społeczne i polityczne są bardziej sporne. Zwolennicy twierdzą, że inspiracje chicagowskie pomogły obniżyć inflację i zwiększyć efektywność gospodarki. Krytycy odpowiadają, że deregulacja i silna wiara w samoregulację rynku mogły sprzyjać nierównościom, osłabieniu ochrony pracowników i niedocenieniu ryzyka finansowego.

Porównanie z innymi szkołami ekonomicznymi

Szkołę chicagowską najlepiej rozumie się przez porównanie z innymi ważnymi nurtami historii ekonomii.

• Keynesizm – keynesiści kładli większy nacisk na niestabilność popytu globalnego i aktywną politykę fiskalną państwa. Chicago było bardziej sceptyczne wobec krótkookresowego „sterowania” koniunkturą.
• Szkoła austriacka – obie szkoły często broniły rynku, ale ekonomiści austriaccy byli zwykle bardziej nieufni wobec formalizacji i statystyki, za to bardziej skupieni na procesie przedsiębiorczości i wiedzy rozproszonej.
• Ordoliberalizm niemiecki – podobnie jak Chicago cenił konkurencję, lecz mocniej podkreślał potrzebę silnych ram prawnych i świadomie budowanego ładu konkurencyjnego przez państwo.
• Instytucjonalizm – szkoły instytucjonalne większą wagę przywiązywały do norm, organizacji i historycznej zmienności kapitalizmu. Chicago częściej zaczynało od modeli wyboru indywidualnego i cen.
• Nowa ekonomia klasyczna – częściowo wyrosła z Chicago, zwłaszcza przez prace Lucasa, ale była już szerszym, międzynarodowym nurtem rozwijanym także poza samym Uniwersytetem Chicagowskim.

Mity i nieporozumienia

• Szkoła chicagowska nie była jedną, całkowicie jednolitą doktryną. Między Knightem, Friedmanem, Beckerem i Lucasem istniały ważne różnice.
• Nie oznacza po prostu „skrajnego leseferyzmu”. Wielu chicagowców dopuszczało rolę państwa w ochronie własności, egzekwowaniu prawa, polityce pieniężnej czy tworzeniu reguł konkurencji.
• Nie każdy wolnorynkowy ekonomista był przedstawicielem szkoły chicagowskiej. To konkretne środowisko historyczne, a nie dowolna etykieta ideologiczna.
• Monetaryzm nie wyczerpuje całego znaczenia szkoły chicagowskiej. Równie ważne były ekonomia prawa, teoria regulacji i badanie kapitału ludzkiego.
• Szkoła chicagowska nie „obaliła” wszystkich poglądów Keynesa. Współczesna ekonomia makroekonomiczna łączy elementy różnych tradycji.
• Wpływ Chicago na politykę gospodarczą był realny, ale pośredni i selektywny. Rządy nie wdrażały mechanicznie całego pakietu zaleceń.
• Krytyka regulacji nie oznaczała twierdzenia, że każda regulacja jest zła. Często chodziło o wykazanie, że niektóre przepisy służą grupom interesu, a nie ogółowi.

Skąd wiemy o historii szkoły chicagowskiej i jakie są ograniczenia źródeł?

Historycy gospodarczy i badacze historii myśli ekonomicznej korzystają przede wszystkim z publikacji naukowych, podręczników, notatek z seminariów, korespondencji między ekonomistami, archiwów uniwersyteckich oraz dokumentów instytucji publicznych. Ważne są też sylabusy kursów, artykuły prasowe, stenogramy debat publicznych i wspomnienia uczestników.

Źródła te pozwalają odtworzyć rozwój idei, ale mają ograniczenia. Publikacje pokazują stanowiska oficjalne, nie zawsze zaś proces dochodzenia do wniosków. Wspomnienia bywają pisane po latach i mogą upraszczać konflikty. Z kolei wpływ szkoły na realną politykę gospodarczą bywa trudny do zmierzenia, bo decyzje rządowe wynikają jednocześnie z teorii, nacisków politycznych, interesów grup społecznych i bieżącej sytuacji gospodarczej.

Dodatkowym problemem jest to, że sama etykieta „szkoła chicagowska” była używana szeroko i czasem polemicznie. Krytycy zaliczali do niej więcej osób niż zrobiłyby to same zainteresowane środowiska. Dlatego badacze często rozróżniają „stare Chicago”, monetaryzm, ekonomię prawa i nową makroekonomię klasyczną zamiast traktować to wszystko jako identyczny nurt.

Ciekawostki istotne merytorycznie

• Uniwersytet Chicagowski jest jednym z ośrodków, z którymi związano wyjątkowo dużą liczbę laureatów Nagrody Nobla w ekonomii, choć nie wszyscy reprezentowali identyczne poglądy.
• Milton Friedman współtworzył monumentalne badania nad historią pieniądza w Stanach Zjednoczonych, które silnie wpłynęły na interpretację Wielkiego Kryzysu.
• Gary Becker zastosował ekonomię do analizy kapitału ludzkiego, co zmieniło sposób myślenia o edukacji, szkoleniach i wynagrodzeniach.
• George Stigler rozwinął teorię przechwycenia regulacji, według której regulatorzy często zaczynają służyć branżom, które mieli nadzorować.
• Ronald Coase, kojarzony z Chicago, pokazał znaczenie kosztów transakcyjnych dla zrozumienia, kiedy ludzie organizują działalność przez rynek, a kiedy przez przedsiębiorstwo.
• W latach 70. i 80. niektóre tezy szkoły chicagowskiej stały się ważnym punktem odniesienia dla walki z inflacją w wielu krajach rozwiniętych.
• Szkoła chicagowska oddziaływała nie tylko na ekonomię, lecz także na prawo, nauki polityczne i socjologię ekonomiczną.
• Popularne określenie „chłopcy z Chicago” odnosi się zwykle do ekonomistów wykształconych w Chicago, którzy uczestniczyli w reformach w Chile, ale to tylko jeden, bardzo szczególny epizod w znacznie szerszej historii tego nurtu.

FAQ

Czy szkoła chicagowska to po prostu wolny rynek?

Nie. Wolny rynek był ważnym elementem jej tożsamości, ale szkoła chicagowska oznaczała również określony sposób uprawiania ekonomii. Chodziło o analizę cen, bodźców, pieniądza i instytucji, a także o przekonanie, że politykę gospodarczą należy oceniać na podstawie skutków, a nie deklaracji.

To dlatego do szkoły chicagowskiej zalicza się nie tylko autorów piszących o deregulacji, lecz także badaczy pieniądza, prawa czy kapitału ludzkiego.

Kiedy szkoła chicagowska była najbardziej wpływowa?

Jej korzenie sięgają pierwszej połowy XX wieku, ale największy wpływ osiągnęła od lat 50. do 80. XX wieku. Szczególnie ważny był okres stagflacji w latach 70., gdy kryzys zaufania do tradycyjnych recept keynesowskich zwiększył zainteresowanie monetaryzmem i krytyką interwencjonizmu.

Wpływ akademicki trwa do dziś, choć współczesna ekonomia jest bardziej pluralistyczna i łączy elementy wielu nurtów.

Kim był najważniejszy przedstawiciel szkoły chicagowskiej?

Najbardziej rozpoznawalną postacią był Milton Friedman. To on spopularyzował monetaryzm, krytykę stabilizacyjnej polityki gospodarczej opartej na krótkookresowych bodźcach oraz ideę naturalnej stopy bezrobocia. Jego wpływ wykraczał poza uniwersytet, ponieważ intensywnie uczestniczył w debacie publicznej.

Nie znaczy to jednak, że stworzył szkołę samodzielnie. Bez Knighta, Simonsa, Stiglera, Beckera, Coase’a czy Lucasa obraz szkoły chicagowskiej byłby niepełny.

Na czym polegał monetaryzm szkoły chicagowskiej?

Monetaryzm głosił, że długotrwała inflacja jest przede wszystkim zjawiskiem pieniężnym. Innymi słowy, jeśli podaż pieniądza rośnie zbyt szybko w stosunku do produkcji realnej, ceny rosną. Dlatego bank centralny powinien prowadzić stabilną i przewidywalną politykę, zamiast stale próbować pobudzać gospodarkę.

Monetaryści twierdzili też, że skutki polityki pieniężnej pojawiają się z opóźnieniem, więc częste interwencje mogą zwiększać niestabilność zamiast ją zmniejszać.

Dlaczego szkoła chicagowska krytykowała regulacje państwowe?

Jej przedstawiciele uważali, że regulacje często nie działają tak, jak obiecują ich twórcy. Mogą ograniczać wejście nowych firm, chronić istniejących producentów przed konkurencją i podnosić ceny dla konsumentów. W tym sensie regulacja mogła służyć grupom interesu bardziej niż dobru publicznemu.

Nie była to jednak krytyka wszelkich reguł. Chicago podkreślało znaczenie prawa własności, egzekwowania kontraktów i stabilnych zasad gry rynkowej.

Jaki był wpływ szkoły chicagowskiej na walkę z inflacją?

Wpływ był bardzo duży, zwłaszcza od lat 70. XX wieku. Szkoła chicagowska umocniła przekonanie, że trwałe tolerowanie wysokiej inflacji szkodzi gospodarce i że bank centralny musi budować wiarygodność. Z czasem wiele krajów przyjęło strategie silniej skoncentrowane na stabilności cen.

Nie oznacza to, że wszystkie banki centralne zostały monetarystyczne w ścisłym sensie. W praktyce przyjmowano różne rozwiązania, ale sam nacisk na kontrolę inflacji i oczekiwań inflacyjnych jest częścią dziedzictwa Chicago.

Czy szkoła chicagowska była bezdyskusyjnym sukcesem?

Nie, jej dorobek pozostaje przedmiotem sporów. Wielu ekonomistów uznaje, że trafnie zwróciła uwagę na koszty inflacji, ograniczenia polityki państwa i znaczenie bodźców. Inni podkreślają, że zbyt optymistycznie oceniała zdolność rynków do samoregulacji oraz niekiedy niedoceniała nierówności, asymetrii informacji i ryzyka kryzysów finansowych.

Z punktu widzenia historii myśli ekonomicznej najważniejsze jest to, że szkoła chicagowska trwale zmieniła sposób zadawania pytań o gospodarkę, nawet tam, gdzie jej odpowiedzi zostały później skorygowane.