Keynesizm – czym jest?

Keynesizm to nurt w ekonomii i polityce gospodarczej związany przede wszystkim z dorobkiem Johna Maynarda Keynesa, który podkreślał, że państwo może i czasem powinno stabilizować gospodarkę przez wpływanie na popyt globalny. W historii myśli ekonomicznej termin ten odnosi się zarówno do teorii przedstawionej w latach 30. XX wieku, jak i do późniejszych, często uproszczonych odmian polityki gospodarczej inspirowanej Keynesem. Najważniejsze znaczenie keynesizm zyskał w epoce Wielkiego Kryzysu, a następnie po II wojnie światowej, gdy stał się jednym z głównych punktów odniesienia dla państw kapitalistycznych. Nie był jednak jednolitym i niezmiennym systemem: inaczej wyglądał w pismach samego Keynesa, inaczej w powojennej makroekonomii podręcznikowej, a jeszcze inaczej w praktyce rządów.

Keynesizm – definicja i zakres pojęcia

Keynesizm to doktryna ekonomiczna oraz zbiór narzędzi polityki gospodarczej wywodzących się z teorii Johna Maynarda Keynesa, brytyjskiego ekonomisty żyjącego w latach 1883–1946. Jej centralna teza głosi, że gospodarka rynkowa nie zawsze samoczynnie dąży szybko do pełnego wykorzystania pracy i kapitału, a długotrwałe bezrobocie może wynikać z niedostatecznego popytu na towary i usługi.

W sensie ścisłym keynesizm odnosi się do argumentów rozwiniętych w dziele The General Theory of Employment, Interest and Money z 1936 roku. W sensie szerszym oznacza on także późniejszą makroekonomię keynesowską, rozwijaną po II wojnie światowej, oraz praktykę interwencji państwa za pomocą wydatków budżetowych, podatków, robót publicznych i polityki stóp procentowych.

Warto odróżnić trzy poziomy znaczeniowe tego pojęcia:

• keynesizm jako teoria wyjaśniająca kryzysy i bezrobocie,
• keynesizm jako program polityki gospodarczej nastawionej na stabilizację koniunktury,
• keynesizm jako powojenny konsensus instytucjonalny w części państw zachodnich.

Dzisiejsze użycie terminu bywa jeszcze szersze i często obejmuje niemal każdą aktywną politykę fiskalną państwa. Historycznie jest to uproszczenie, ponieważ nie każda interwencja publiczna była keynesowska, a sam Keynes nie opowiadał się za dowolnym wzrostem wydatków państwa w każdych warunkach.

Czas, miejsce i kontekst historyczny

Keynesizm narodził się w Wielkiej Brytanii i szerzej w świecie kapitalistycznym okresu międzywojennego, zwłaszcza w latach 20. i 30. XX wieku. Jego bezpośrednim kontekstem były skutki I wojny światowej, niestabilność walutowa, kryzysy finansowe oraz załamanie produkcji i zatrudnienia po 1929 roku.

Najważniejszym tłem historycznym był Wielki Kryzys. W wielu krajach przemysłowych, zwłaszcza w Stanach Zjednoczonych, Niemczech i Wielkiej Brytanii, bezrobocie osiągało poziomy wcześniej spotykane rzadko na taką skalę. W USA stopa bezrobocia według późniejszych szacunków wzrosła na początku lat 30. do około 20–25%, a produkcja przemysłowa i handel międzynarodowy gwałtownie się skurczyły.

Dominująca wcześniej ekonomia klasyczna i neoklasyczna zakładała, że elastyczne ceny i płace powinny przywracać równowagę. Keynes twierdził jednak, że w rzeczywistej gospodarce taki proces może być zbyt wolny lub wręcz nieskuteczny. Dlatego potrzebna jest inna teoria kryzysu i inna polityka gospodarcza.

Po 1945 roku keynesizm rozprzestrzenił się szczególnie w Europie Zachodniej, Ameryce Północnej, Australii i Japonii, choć w każdym kraju przyjął odmienną formę. Był zjawiskiem międzynarodowym, ale najmocniej zakorzenił się w gospodarkach kapitalistycznych z rozwiniętym aparatem państwowym i systemem podatkowym zdolnym prowadzić aktywną politykę budżetową.

John Maynard Keynes i jego dzieło

John Maynard Keynes był ekonomistą z Cambridge, urzędnikiem, publicystą i doradcą politycznym. Wcześniej zajmował się między innymi skutkami pokoju po I wojnie światowej, reformą systemu pieniężnego i problemem bezrobocia. Nie stworzył swojej teorii w próżni: reagował na realne problemy gospodarki brytyjskiej i światowej.

Jego najważniejsze dzieło, The General Theory of Employment, Interest and Money, ukazało się w 1936 roku. Książka była trudna, pełna nowych pojęć i nie zawsze całkowicie spójna, ale wywarła ogromny wpływ na historię ekonomii. Keynes próbował wykazać, że poziom zatrudnienia zależy przede wszystkim od efektywnego popytu, a nie wyłącznie od wysokości płac.

Na czym polegał przełom wobec ekonomii klasycznej

Klasyczna tradycja ekonomiczna, od Adama Smitha po wielu ekonomistów XIX i początku XX wieku, zwykle zakładała, że problemy gospodarcze mają raczej charakter przejściowy. Keynes podważył przekonanie, że oszczędności automatycznie przekształcają się w inwestycje, a rynek pracy sam przywraca pełne zatrudnienie.

Według niego przedsiębiorcy inwestują nie tylko wtedy, gdy dostępne są oszczędności, ale wtedy, gdy spodziewają się zysku w przyszłości. Jeśli oczekiwania są pesymistyczne, firmy ograniczają inwestycje, gospodarstwa domowe zmniejszają konsumpcję, a gospodarka może utknąć w stanie niskiej aktywności. W takim układzie spadek płac nie musi rozwiązać problemu, bo jednocześnie obniża dochody i popyt.

Keynesizm w polityce gospodarczej po 1945 roku

Po II wojnie światowej keynesizm stał się podstawą wielu programów stabilizacji gospodarczej. Rządy zaczęły szerzej stosować budżet państwa jako narzędzie zarządzania koniunkturą. W okresie spowolnienia zwiększano wydatki lub obniżano podatki, a w okresie przegrzania gospodarki rozważano działania odwrotne.

W praktyce powojennej keynesizm połączono z rozbudową państwa dobrobytu, ubezpieczeniami społecznymi, inwestycjami infrastrukturalnymi i bardziej aktywną rolą banków centralnych. Jednocześnie część rozwiązań przypisywanych keynesizmowi była wynikiem kompromisów politycznych, a nie prostym wdrożeniem tekstów Keynesa.

Kryzys keynesizmu w latach 70.

W latach 70. XX wieku pojawił się problem stagflacji, czyli współwystępowania wysokiej inflacji i słabego wzrostu gospodarczego. Było to szczególnie trudne dla prostych wersji keynesizmu, które zakładały dość stabilną relację między bezrobociem a inflacją. Dodatkowym ciosem były szoki naftowe z lat 1973 i 1979.

W tym okresie wzrosło znaczenie krytyków keynesizmu, zwłaszcza monetarystów z Miltonem Friedmanem na czele oraz późniejszych przedstawicieli nowej ekonomii klasycznej. Nie oznaczało to całkowitego zaniku keynesizmu, lecz raczej jego przebudowę. W końcu XX wieku i na początku XXI wieku wyłoniły się nurty określane jako nowy keynesizm, łączące elementy keynesowskie z nowszą teorią mikroekonomiczną.

Teoria a praktyka: dlaczego to nie to samo

W debacie publicznej keynesizm bywa utożsamiany z prostą zasadą: kiedy jest kryzys, państwo powinno więcej wydawać. To tylko część obrazu. Keynes interesował się także rolą pieniądza, niepewności, stóp procentowych, skłonności do konsumpcji i oczekiwań inwestorów.

W praktyce politycznej rządy często chętniej zwiększały wydatki w czasie spowolnienia, niż ograniczały je w czasach boomu. To prowadziło do trwałych deficytów i wzrostu długu publicznego, co nie zawsze da się uznać za wierne zastosowanie keynesizmu. Rozbieżność między teorią a praktyką jest jednym z kluczowych tematów historii gospodarczej XX wieku.

Najważniejsze informacje związane z Keynesizm – czym jest?

Dlaczego keynesizm powstał?

Przyczyny bezpośrednie

Najważniejszą bezpośrednią przyczyną powstania keynesizmu był Wielki Kryzys po 1929 roku. Załamanie cen aktywów, spadek produkcji, fala bankructw i masowe bezrobocie podważyły zaufanie do przekonania, że rynek sam szybko przywróci równowagę. Rządy i ekonomiści szukali wyjaśnienia, dlaczego obniżki płac i cen nie likwidują bezrobocia.

Drugim impulsem była praktyczna niewydolność standardu złota i polityki deflacyjnej. W wielu krajach próbowano utrzymać kurs walutowy i równowagę finansów publicznych kosztem obniżania wydatków i płac. Skutkiem bywało dalsze osłabienie popytu, a więc pogłębienie recesji.

Długotrwałe uwarunkowania strukturalne

W tle znajdowały się także dłuższe procesy: rozwój wielkoskalowego przemysłu, wzrost znaczenia rynków finansowych, większa złożoność gospodarek narodowych i silniejsze powiązania handlu międzynarodowego. W takich warunkach zaburzenia inwestycji i kredytu mogły oddziaływać na całe społeczeństwa silniej niż w epoce bardziej lokalnych gospodarek.

Znaczenie miała również przemiana państwa. Na początku XX wieku rządy miały już większe zdolności fiskalne, administracyjne i statystyczne niż w XIX wieku. To tworzyło warunki do bardziej aktywnej polityki gospodarczej. Keynesizm był więc nie tylko odpowiedzią intelektualną na kryzys, ale też produktem epoki, w której państwo mogło realnie oddziaływać na gospodarkę.

Jak działa mechanizm gospodarczy keynesizmu?

W centrum keynesizmu znajduje się popyt globalny, czyli łączny popyt na dobra i usługi w gospodarce. Składają się na niego przede wszystkim konsumpcja gospodarstw domowych, inwestycje przedsiębiorstw, wydatki państwa oraz eksport netto. Jeśli ten popyt spada, firmy ograniczają produkcję i zatrudnienie.

Mechanizm ten można przedstawić krok po kroku. Gdy gospodarstwa domowe i przedsiębiorstwa zaczynają oszczędzać więcej z obawy przed przyszłością, konsumpcja i inwestycje maleją. To obniża dochody innych podmiotów, więc cały dochód narodowy spada. Mniejsze dochody wywołują kolejne ograniczenia wydatków. W ten sposób recesja sama się wzmacnia.

Państwo może próbować przeciąć ten mechanizm, zwiększając własne wydatki, na przykład na infrastrukturę, usługi publiczne lub transfery społeczne. Może też obniżyć podatki, aby zwiększyć dochód rozporządzalny. Według keynesizmu jeden wydatek publiczny może uruchomić efekt mnożnikowy: pieniądze wypłacone jednej grupie stają się dochodem kolejnych, co częściowo podnosi konsumpcję i produkcję.

Duże znaczenie przypisuje się również stopie procentowej i pieniądzowi. Keynes uważał, że sama obniżka stóp nie zawsze wystarczy do pobudzenia inwestycji, ponieważ przy silnym pesymizmie przedsiębiorcy mogą i tak nie chcieć inwestować. W skrajnych warunkach może pojawić się sytuacja zbliżona do pułapki płynności, gdy ludzie wolą trzymać gotówkę lub bezpieczne aktywa niż zwiększać wydatki.

Ważna jest także różnica między wielkościami nominalnymi a realnymi. Spadek płac nominalnych nie musi poprawiać zatrudnienia, jeśli jednocześnie obniża dochody i popyt realny. Podobnie deflacja może zwiększać realny ciężar długów, co dodatkowo osłabia firmy i gospodarstwa domowe.

Skutki krótkoterminowe i długoterminowe

Skutki krótkoterminowe

W krótkim okresie keynesizm dał rządom nowy język opisu kryzysu gospodarczego i nowe uzasadnienie dla interwencji. Polityka robót publicznych, transferów i stabilizacji dochodów mogła łagodzić spadek produkcji i bezrobocia, szczególnie tam, gdzie sektor prywatny gwałtownie ograniczał inwestycje.

Dla społeczeństwa oznaczało to częściowe przesunięcie odpowiedzialności za poziom zatrudnienia z jednostek i rynku na państwo. Wzrosło znaczenie budżetu, planowania makroekonomicznego, statystyki publicznej i banków centralnych. Jednocześnie polityka keynesowska mogła prowadzić do wyższych deficytów budżetowych i sporów o granice zadłużenia.

Skutki długoterminowe

Długofalowo keynesizm współtworzył nowoczesną makroekonomię. Pojęcia takie jak popyt globalny, funkcja konsumpcji, mnożnik, luka popytowa czy antycykliczna polityka fiskalna weszły do stałego słownika ekonomii. Nawet krytycy Keynesa musieli odnosić się do problemów, które wyraźnie sformułował.

W polityce publicznej keynesizm wpłynął na rozwój państwa dobrobytu i przekonanie, że pełne zatrudnienie jest prawowitym celem rządu. W wymiarze międzynarodowym oddziaływał również pośrednio na porządek powojenny, w tym na debatę o stabilności walutowej, finansach międzynarodowych i zarządzaniu cyklem koniunkturalnym.

Z drugiej strony doświadczenia lat 70. pokazały, że polityka skoncentrowana głównie na popycie nie wystarcza do rozwiązania problemów podażowych, inflacyjnych i strukturalnych. Dlatego późniejsza historia ekonomii nie była prostą kontynuacją keynesizmu, lecz raczej serią jego korekt, krytyk i częściowych rewizji.

Keynesizm a podobne koncepcje i nurty

Keynesizm często porównuje się z kilkoma innymi szkołami ekonomicznymi i modelami polityki gospodarczej.

• Ekonomia klasyczna i neoklasyczna zakładała większą samoregulację rynku i mniejszą potrzebę aktywnej stabilizacji przez państwo.
• Monetaryzm, związany zwłaszcza z Miltonem Friedmanem, podkreślał znaczenie podaży pieniądza i ostrzegał, że zbyt aktywna polityka fiskalna może destabilizować gospodarkę i wzmacniać inflację.
• Nowy keynesizm zachował przekonanie o niedoskonałościach rynku, ale próbował uzasadnić je bardziej formalnie, na przykład przez lepkość cen i płac.
• Socjaldemokratyczne państwo dobrobytu nie jest tym samym co keynesizm. Może korzystać z narzędzi keynesowskich, ale obejmuje szerszy program redystrybucji, usług publicznych i zabezpieczenia społecznego.
• Ordoliberalizm, rozwinięty głównie w Niemczech, również dopuszczał aktywną rolę państwa, lecz bardziej w tworzeniu ładu konkurencyjnego niż w bieżącym pobudzaniu popytu.

Najważniejsza różnica polega na tym, że keynesizm koncentruje się przede wszystkim na niestabilności popytu i zatrudnienia w krótkim okresie. Inne nurty mogą większy nacisk kłaść na pieniądz, podaż, konkurencję, oczekiwania albo instytucje.

Mity i nieporozumienia

• Keynesizm nie oznacza, że państwo powinno zawsze i bez ograniczeń zwiększać wydatki publiczne.
• Nie każda polityka deficytowa jest keynesowska; znaczenie ma cel, moment cyklu koniunkturalnego i mechanizm oddziaływania.
• Sam Keynes nie twierdził, że rynek jest zbędny; analizował raczej sytuacje, w których rynek nie przywraca szybko pełnego zatrudnienia.
• New Deal w USA bywa nazywany keynesowskim, ale znaczna część jego działań zaczęła się jeszcze przed publikacją General Theory, więc relacja jest bardziej złożona.
• Upadek prostego keynesizmu w latach 70. nie oznaczał, że wszystkie idee Keynesa zostały obalone.
• Keynesizm to nie to samo co socjalizm; historycznie rozwijał się głównie w gospodarkach kapitalistycznych.
• Współczesne użycie słowa „keynesizm” w sporach politycznych jest często szersze i mniej precyzyjne niż jego znaczenie w historii myśli ekonomicznej.

Skąd wiemy o historii keynesizmu?

Badacze historii ekonomii korzystają przede wszystkim z dzieł samego Keynesa, jego artykułów, korespondencji, notatek z Cambridge, dokumentów skarbu brytyjskiego oraz materiałów związanych z konferencjami międzynarodowymi i debatą publiczną lat 30. i 40. XX wieku. Ważne są też podręczniki makroekonomii, dokumenty rządowe, statystyki bezrobocia, produkcji, cen i finansów publicznych oraz archiwa banków centralnych.

Historycy gospodarczy łączą te źródła z analizą danych liczbowych. Sprawdzają, jak zmieniały się wydatki publiczne, inwestycje prywatne, płace nominalne i realne, poziom stóp procentowych czy bilanse handlowe. Dzięki temu można porównywać teorię z praktyką polityki gospodarczej.

Źródła mają jednak ograniczenia. Statystyki międzywojenne nie zawsze są w pełni porównywalne między krajami, definicje bezrobocia bywały różne, a późniejsze interpretacje często upraszczają stanowisko Keynesa. Dodatkowo wiele sporów dotyczy nie tego, co Keynes napisał, lecz jak jego koncepcje były później odczytywane i wdrażane.

Ciekawostki

• Keynes był nie tylko ekonomistą, ale też aktywnym uczestnikiem życia publicznego, inwestorem i urzędnikiem, co wpływało na praktyczny charakter jego myślenia.
• Jego krytyka traktatu wersalskiego po I wojnie światowej przyniosła mu międzynarodową rozpoznawalność jeszcze przed stworzeniem dojrzałej teorii keynesowskiej.
• Słynne hasło o tym, że w długim okresie wszyscy będziemy martwi, jest często przywoływane jako skrót myślowy jego sprzeciwu wobec biernego czekania na samonaprawę gospodarki.
• Keynes uczestniczył w pracach nad powojennym ładem finansowym i międzynarodowym, choć nie wszystkie jego pomysły zostały przyjęte.
• W wielu krajach powojenna polityka keynesowska była wspierana przez rozwój automatycznych stabilizatorów, takich jak progresywne podatki i zasiłki dla bezrobotnych.
• Tak zwana rewolucja keynesowska nie przebiegała wszędzie równocześnie; w części środowisk akademickich i administracji opór trwał przez lata.
• Współczesne banki centralne, choć zwykle nie określają się jako keynesowskie, działają w świecie pojęć makroekonomicznych współtworzonych przez spór z Keynesem.
• Po kryzysie finansowym 2008 roku wzrosło zainteresowanie pismami Keynesa dotyczącymi niepewności, a nie tylko deficytu budżetowego.

FAQ

Czy keynesizm to teoria czy polityka gospodarcza?

To jedno i drugie, ale nie na tym samym poziomie. Najpierw był teorią wyjaśniającą, dlaczego gospodarka może trwale pozostawać poniżej pełnego zatrudnienia. Dopiero później na jej podstawie rozwijano konkretne narzędzia polityki fiskalnej i pieniężnej.

W praktyce wiele rządów stosowało polityki określane jako keynesowskie w sposób częściowy, wybiórczy lub uproszczony. Dlatego w historii gospodarczej trzeba odróżniać dzieło Keynesa od późniejszej praktyki państw.

Kiedy keynesizm był najważniejszy?

Jako teoria przełomowy był w latach 30. XX wieku, zwłaszcza po publikacji The General Theory w 1936 roku. Jako dominujący punkt odniesienia w polityce gospodarczej największe znaczenie osiągnął po II wojnie światowej, mniej więcej od lat 40. do początku lat 70.

Nie oznacza to jednak, że wcześniej go nie było lub później całkowicie zniknął. Raczej zmieniał swoją postać i miejsce w debacie ekonomicznej.

Czy Keynes doradzał zwiększanie wydatków za wszelką cenę?

Nie. Keynes uważał, że zwiększenie wydatków publicznych może być potrzebne w warunkach niedostatecznego popytu i wysokiego bezrobocia. Nie twierdził natomiast, że wzrost wydatków jest dobrym rozwiązaniem niezależnie od sytuacji gospodarczej.

Ważny był kontekst cyklu koniunkturalnego, reakcja inwestorów, stan finansów publicznych i skuteczność konkretnych instrumentów. Popularny obraz „wydawajmy zawsze więcej” jest zbyt prosty.

Czy New Deal Franklina D. Roosevelta był keynesowski?

Częściowo, ale nie w pełni. New Deal rozpoczął się w 1933 roku, czyli przed publikacją głównego dzieła Keynesa z 1936 roku. Niektóre jego elementy, takie jak roboty publiczne i aktywna rola państwa, były zgodne z późniejszym duchem keynesowskim.

Jednak program Roosevelta był mieszanką różnych inspiracji: reform regulacyjnych, pomocy społecznej, eksperymentów instytucjonalnych i działań doraźnych. Historycy zwykle unikają prostego utożsamienia całego New Deal z keynesizmem.

Dlaczego keynesizm stracił znaczenie w latach 70.?

Głównym problemem była stagflacja, czyli połączenie inflacji z wysokim bezrobociem i słabym wzrostem. Proste modele keynesowskie nie radziły sobie dobrze z wyjaśnieniem tego zjawiska, zwłaszcza gdy źródłem trudności były także szoki podażowe, wzrost cen energii i zmiany oczekiwań inflacyjnych.

W efekcie wzrosła siła krytyki monetarystów i nowych klasyków. Nie był to jednak całkowity koniec myślenia keynesowskiego, lecz raczej początek jego głębokiej przebudowy.

Czym różni się keynesizm od nowego keynesizmu?

Oryginalny keynesizm wyrasta z pism Keynesa i jego analizy niepewności, inwestycji, pieniądza oraz popytu efektywnego. Nowy keynesizm, rozwijany od lat 80., starał się osadzić podobne intuicje w bardziej sformalizowanych modelach mikroekonomicznych.

Nowi keynesiści zwykle koncentrują się na takich zjawiskach jak lepkość cen, koszty zmiany cen, niedoskonała konkurencja czy problemy koordynacji. To kontynuacja, ale nie wierne powtórzenie poglądów Keynesa.

Czy keynesizm ma znaczenie we współczesnej ekonomii?

Tak, choć nie w tej samej formie co w połowie XX wieku. Współczesna makroekonomia, polityka banków centralnych i debaty o stymulacji fiskalnej po recesjach nadal korzystają z pojęć i problemów sformułowanych przez Keynesa.

Szczególnie widoczne było to po kryzysie 2008 roku i w czasie pandemicznego załamania gospodarczego, gdy wiele państw sięgało po duże programy wsparcia popytu, zatrudnienia i płynności finansowej. Jednocześnie obecna ekonomia łączy ten dorobek z doświadczeniami późniejszych krytyk i nowych badań.