Najbiedniejszy kraj świata – który kraj ma najniższy dochód na mieszkańca?

Jeśli przez „najbiedniejszy kraj świata” rozumiemy państwo o najniższym dochodzie na mieszkańca według najbardziej standardowego, porównywalnego kryterium międzynarodowego, to odpowiedź brzmi: Burundi. W najnowszych szeroko używanych danych Banku Światowego dotyczących GNI per capita, Atlas method Burundi zajmuje ostatnie miejsce wśród państw z kompletnymi danymi, z wynikiem około 200–300 dolarów amerykańskich na osobę rocznie, zależnie od najnowszej rewizji rocznika. To właśnie ten wskaźnik, a nie PKB ogółem czy przeciętna płaca, najczęściej służy do międzynarodowego porównywania poziomu dochodu krajów. Trzeba jednak od razu dodać, że ranking pokazuje przeciętny dochód przypadający na mieszkańca, a nie bezpośrednio zarobki typowej rodziny, poziom nierówności czy jakość życia.

Burundi jest najbiedniejszym krajem świata według dochodu narodowego brutto na mieszkańca

W tym artykule przyjmuję jedno, jasno zdefiniowane kryterium: dochód narodowy brutto na mieszkańca, czyli GNI per capita, liczony metodą Atlasu Banku Światowego i wyrażony w dolarach amerykańskich bieżących. To najbardziej standardowa miara używana przez Bank Światowy do klasyfikowania krajów według poziomu dochodu, a zarazem jedna z najczęściej przywoływanych odpowiedzi na pytanie, który kraj jest „najbiedniejszy”.

Według najnowszego kompletnego zestawu danych porównawczych Banku Światowego za 2023 rok, publikowanego i aktualizowanego w 2024 roku, Burundi zajmuje ostatnie miejsce wśród państw z dostępnymi danymi. W praktyce oznacza to najniższy przeciętny dochód przypadający na jednego mieszkańca w całej porównywanej grupie państw świata.

To rozstrzygnięcie nie oznacza, że każdy inny wskaźnik da identyczny wynik. Przy użyciu PKB na mieszkańca, PKB według parytetu siły nabywczej albo miar ubóstwa skrajnego czołówka najbiedniejszych państw może wyglądać nieco inaczej. Jednak dla pytania o „dochód na mieszkańca” GNI per capita jest kryterium najbardziej trafnym i metodologicznie spójnym.

Co mierzy ten ranking i jak interpretować wyniki

GNI per capita to dochód narodowy brutto podzielony przez liczbę mieszkańców. W uproszczeniu pokazuje, jak duży dochód przypada średnio na jedną osobę w danym kraju. Wskaźnik obejmuje nie tylko wartość wytworzoną wewnątrz gospodarki, lecz także dochody netto z zagranicy, dlatego różni się od częściej cytowanego PKB na mieszkańca.

W tym zestawieniu korzystamy z metodologii Atlasu Banku Światowego. Została ona opracowana po to, by ograniczać wpływ krótkookresowych wahań kursów walutowych i inflacji na porównania między krajami. Oznacza to, że wynik nie jest prostym przeliczeniem lokalnej waluty po jednym kursie z końca roku. Dzięki temu ranking jest bardziej stabilny niż zwykłe porównanie nominalnych wartości po kursie rynkowym.

Ranking obejmuje suwerenne państwa i wybrane gospodarki raportowane przez Bank Światowy, ale w praktyce przy odpowiedzi na pytanie o „kraj” najlepiej koncentrować się na uznawanych państwach z kompletem danych. Nie należy automatycznie zaliczać do niego terytoriów zależnych ani państw, dla których dane są niepełne lub silnie obarczone niepewnością statystyczną.

Niski wynik oznacza bardzo mały przeciętny dochód w skali kraju. Nie oznacza jednak automatycznie, że wszyscy mieszkańcy mają identycznie niskie dochody albo że państwo zajmuje ostatnie miejsce pod każdym względem społecznym. Wskaźnik nie pokazuje struktury dochodów, szarej strefy, dostępu do usług publicznych ani różnic między miastem a wsią.

Ranking najbiedniejszych krajów świata według dochodu na mieszkańca

Źródłem porównania jest Bank Światowy, baza wskaźników rozwojowych i klasyfikacja dochodowa oparta na GNI per capita, Atlas method. W praktyce przy poszczególnych krajach kolejność może się nieznacznie zmieniać po kolejnych aktualizacjach rocznika, zwłaszcza gdy różnice między państwami są małe lub gdy statystyki krajowe są rewidowane.

1. Burundi

Burundi zajmuje pierwsze miejsce w tym rankingu ekonomicznym, czyli jest krajem o najniższym dochodzie na mieszkańca według przyjętego kryterium. To niewielka gospodarka o bardzo dużym udziale rolnictwa, niskiej produktywności pracy, słabo rozwiniętej infrastrukturze i ograniczonym przemyśle.

Dodatkowym problemem jest presja demograficzna. Nawet jeśli całkowity dochód kraju rośnie, szybki przyrost ludności sprawia, że dochód przypadający na jednego mieszkańca pozostaje bardzo niski. Właśnie dlatego Burundi od lat utrzymuje się na końcu lub blisko końca zestawień dochodowych Banku Światowego.

2. Sudan Południowy

Sudan Południowy jest szczególnym przypadkiem. Kraj ma zasoby ropy naftowej, ale konflikt zbrojny, niestabilność instytucjonalna i ogromne trudności w prowadzeniu statystyki publicznej powodują, że przeciętny dochód na mieszkańca pozostaje bardzo niski.

To także przykład, że obecność surowców naturalnych nie gwarantuje wysokiego poziomu życia. Gospodarka może generować dochody z eksportu, ale jeśli są one skoncentrowane, niestabilne lub zakłócane przez wojnę, wskaźnik dochodu na mieszkańca pozostaje bardzo słaby.

3. Republika Środkowoafrykańska

Republika Środkowoafrykańska od wielu lat znajduje się w gronie państw o najniższych dochodach świata. Głównymi barierami są przewlekła niestabilność polityczna, niski poziom inwestycji, słaba infrastruktura transportowa i energetyczna oraz ograniczona integracja z rynkami międzynarodowymi.

W takich warunkach trudno o trwały wzrost produktywności. Nawet przy bogactwie zasobów naturalnych kraj nie jest w stanie szybko zwiększać dochodów szerokiej części ludności.

4–5. Malawi i Mozambik

Malawi i Mozambik należą do grupy bardzo ubogich krajów Afryki Subsaharyjskiej, ale ich sytuacja gospodarcza jest odmienna. Malawi pozostaje gospodarką w dużej mierze rolniczą, silnie zależną od warunków pogodowych, plonów i cen surowców rolnych.

Mozambik teoretycznie dysponuje większym potencjałem surowcowym i energetycznym. Mimo to konflikty lokalne, szkody po klęskach żywiołowych, zadłużenie oraz ograniczony zasięg korzyści z dużych inwestycji sprawiają, że przeciętny dochód mieszkańca nadal pozostaje bardzo niski.

6–8. Madagaskar, Sierra Leone i Demokratyczna Republika Konga

Ta grupa pokazuje, że niska pozycja w rankingu może wynikać z różnych przyczyn. Na Madagaskarze ważną rolę odgrywają słaba infrastruktura, niski stopień uprzemysłowienia i długotrwałe problemy rozwojowe. Sierra Leone pozostaje silnie wrażliwa na ceny surowców oraz na kryzysy zdrowotne i fiskalne.

Demokratyczna Republika Konga to z kolei klasyczny przykład rozbieżności między bogactwem naturalnym a niskim dochodem społeczeństwa. Kraj ma ogromne zasoby minerałów, lecz ich obecność nie przełożyła się na wysoki dochód na mieszkańca z powodu konfliktów, słabości instytucji i bardzo dużej liczby ludności.

Najważniejsze różnice między liderami zestawienia

Na pierwszy rzut oka wszystkie państwa z końca rankingu wyglądają podobnie: mają bardzo niski dochód na mieszkańca i należą do grupy krajów o niskich dochodach. Różnice są jednak istotne.

• Burundi wyróżnia się skrajnie niskim poziomem dochodu nawet na tle innych ubogich państw.

• Sudan Południowy i Republika Środkowoafrykańska są silnie obciążone konfliktem i niestabilnością.

• Malawi i Niger szczególnie odczuwają wpływ demografii i niskiej produktywności rolnictwa.

• Demokratyczna Republika Konga i Mozambik pokazują, że zasoby surowców nie wystarczają bez sprawnych instytucji i szerszej dystrybucji korzyści.

W praktyce różnica między pierwszym a trzecim miejscem jest większa niż między kilkoma kolejnymi pozycjami. To ważne, bo czasem sam numer miejsca bywa mniej istotny niż skala dystansu dochodowego.

Co wpływa na niską pozycję w rankingu

Najbiedniejsze kraje świata zwykle łączy kilka cech strukturalnych. Pierwszą jest niska produktywność pracy, szczególnie w rolnictwie. Gdy duża część ludności pracuje w mało wydajnych sektorach, trudno szybko zwiększać dochód na mieszkańca.

Drugim czynnikiem są słabe instytucje państwa. Niestabilne prawo, korupcja, niski poziom bezpieczeństwa i ograniczona zdolność administracji utrudniają inwestycje prywatne oraz rozwój infrastruktury.

Trzeci element to konflikty i kryzysy polityczne. Wojna niszczy kapitał fizyczny, blokuje handel, wypiera ludność i zniechęca inwestorów. Widać to szczególnie w Sudanie Południowym i Republice Środkowoafrykańskiej.

Znaczenie mają też czynniki demograficzne. Bardzo szybki wzrost liczby ludności powoduje, że nawet przy wzroście całej gospodarki wskaźnik na mieszkańca poprawia się wolno. Do tego dochodzą niska urbanizacja, słaba edukacja, ograniczony dostęp do energii oraz wysoka zależność od kilku towarów eksportowych.

Jak zmieniały się pozycje w czasie

W dłuższym horyzoncie końcówka rankingu jest zaskakująco stabilna. Burundi od wielu lat należy do państw o najniższym dochodzie na mieszkańca. Zmienia się natomiast kolejność kilku następnych krajów, zwłaszcza gdy dochodzi do konfliktów, recesji walutowych, klęsk żywiołowych lub rewizji statystyk ludności.

Warto pamiętać, że pozycja może się zmienić nie tylko dlatego, że kraj się wzbogacił albo zubożał. Czasami o awansie lub spadku decyduje szybsza poprawa w innych państwach, aktualizacja kursów walutowych w metodzie Atlasu albo korekta danych przez krajowy urząd statystyczny.

Właśnie dlatego ranking za 2023 rok nie powinien być traktowany jako raz na zawsze ustalony obraz świata. Po publikacji kolejnych rund danych za 2024 rok część miejsc może się przesunąć, choć sam fakt, że Burundi pozostaje w gronie najbiedniejszych krajów, raczej się nie zmieni bez bardzo dużej rewizji metodologicznej.

Porównanie z innymi sposobami mierzenia „najbiedniejszego kraju”

To samo pytanie można mierzyć na kilka sposobów, a wyniki nie zawsze będą identyczne.

• PKB na mieszkańca nominalnie pokazuje wartość produkcji przypadającą na osobę, ale silniej reaguje na kursy walutowe niż GNI per capita metodą Atlasu.

• PKB na mieszkańca według parytetu siły nabywczej uwzględnia różnice cen między krajami. W takim ujęciu niektóre bardzo ubogie państwa wypadają nieco lepiej, bo lokalne ceny części dóbr są niższe.

• Odsetek ludności żyjącej w skrajnym ubóstwie odpowiada na inne pytanie: jaki udział społeczeństwa żyje poniżej określonej granicy dochodu. Kraj może mieć bardzo niski dochód na mieszkańca, ale niekoniecznie najwyższy wskaźnik ubóstwa według tej konkretnej definicji.

Z tego powodu nie należy używać zamiennie pojęć: „najniższy dochód na mieszkańca”, „najniższy PKB na mieszkańca” i „najwyższe ubóstwo”. To trzy różne rankingi ekonomiczne.

Ograniczenia danych i metodologii

Najważniejsze ograniczenie polega na tym, że dane dla części najbiedniejszych i niestabilnych krajów są statystycznie słabsze niż dla państw rozwiniętych. Im słabszy system statystyczny, tym większa niepewność dotycząca zarówno wielkości gospodarki, jak i liczby ludności.

Drugim ograniczeniem jest sam charakter wskaźnika. GNI per capita to średnia. Nie pokazuje nierówności dochodowych, nie mówi nic o medianie dochodu, majątku gospodarstw domowych ani o dostępie do usług publicznych.

Po trzecie, metoda Atlasu poprawia porównywalność, ale nie eliminuje wszystkich problemów. Wynik nadal zależy od rachunków narodowych, danych kursowych i aktualizacji demograficznych. Po rewizjach statystycznych ranking może się zmienić.

Mity i nieporozumienia

• „Najbiedniejszy kraj świata” nie oznacza automatycznie „najgorszego miejsca do życia”. Jakość życia zależy też od zdrowia, edukacji, bezpieczeństwa i usług publicznych.

• Niski dochód na mieszkańca nie jest tym samym co niskie płace. Wskaźnik dotyczy całej gospodarki, a nie przeciętnej pensji pracownika etatowego.

• PKB na mieszkańca i GNI na mieszkańca to nie to samo. Różnią się zakresem uwzględnianych dochodów z zagranicy.

• Kraj bogaty w surowce nie musi być bogaty na mieszkańca. Przykładem są państwa, w których zyski z wydobycia są słabo rozproszone po całej gospodarce.

• Ostatnie miejsce w rankingu nie musi być trwałe. Kolejność może się zmieniać po rewizjach danych lub przy zastosowaniu innego wskaźnika.

• Niski wynik nie oznacza zerowego potencjału rozwojowego. Część biednych krajów notuje okresowo szybki wzrost, choć startuje z bardzo niskiej bazy.

Ciekawostki

• Większość państw z końca rankingu leży w Afryce Subsaharyjskiej, co pokazuje trwałość globalnych nierówności rozwojowych.

• Mały dochód na mieszkańca często idzie w parze z wysokim udziałem rolnictwa w zatrudnieniu.

• Szybki wzrost demograficzny może neutralizować część efektów wzrostu gospodarczego.

• Niektóre kraje surowcowe pozostają biedne, bo eksport jednego towaru nie tworzy szerokiej bazy dochodowej.

• Różnice między krajami z miejsc 4–10 są wyraźnie mniejsze niż między Burundi a większością świata rozwiniętego.

• Bank Światowy wykorzystuje próg dochodowy do klasyfikacji państw na grupy: niskiego, niższego średniego, wyższego średniego i wysokiego dochodu.

• Ten sam kraj może poprawiać swój wynik dochodowy, a mimo to pozostać nisko w rankingu, jeśli inne państwa rozwijają się szybciej.

• Rewizje liczby ludności potrafią istotnie zmienić wskaźnik na mieszkańca, nawet bez dużej zmiany całego dochodu narodowego.

FAQ

Czy Burundi na pewno jest najbiedniejszym krajem świata?

Według przyjętego w tym artykule kryterium, czyli GNI per capita metodą Atlasu Banku Światowego za 2023 rok, tak. To najbardziej standardowa odpowiedź na pytanie o kraj o najniższym dochodzie na mieszkańca.

Trzeba jednak pamiętać, że przy użyciu innego wskaźnika, na przykład PKB per capita PPP albo miar ubóstwa skrajnego, kolejność może wyglądać nieco inaczej.

Dlaczego nie użyto PKB na mieszkańca?

Bo temat brzmi o najniższym dochodzie na mieszkańca, a nie o najniższej produkcji na mieszkańca. Dochód narodowy brutto lepiej odpowiada temu sformułowaniu i jest standardem Banku Światowego w klasyfikacji dochodowej krajów.

Czy niski dochód na mieszkańca oznacza, że wszyscy mieszkańcy są skrajnie ubodzy?

Nie. To wskaźnik średni, więc nie pokazuje rozkładu dochodów. W każdym kraju mogą istnieć znaczne różnice między grupami społecznymi, regionami i sektorami gospodarki.

Czy ranking obejmuje wszystkie kraje świata bez wyjątku?

W praktyce obejmuje państwa i gospodarki raportowane przez Bank Światowy, ale tylko tam, gdzie istnieją porównywalne dane. Niektóre kraje ogarnięte wojną lub z bardzo słabą sprawozdawczością mogą mieć dane niepełne albo obarczone dużą niepewnością.

Dlaczego bogate w surowce państwo może być biedne na mieszkańca?

Bo sama obecność ropy, gazu czy minerałów nie wystarcza. Znaczenie ma to, czy dochody z wydobycia trafiają do szerokiej gospodarki, czy powstają miejsca pracy, jaka jest jakość instytucji i czy kraj unika konfliktów.

Czy pozycje w rankingu mogą się wkrótce zmienić?

Tak. Nowe dane roczne, rewizje rachunków narodowych, korekty demograficzne i aktualizacje metodologiczne mogą przesuwać miejsca w zestawieniu. Dotyczy to zwłaszcza krajów, między którymi różnice są niewielkie.

Czy „najbiedniejszy kraj świata” to to samo co kraj z najwyższym ubóstwem?

Nie. Najniższy dochód na mieszkańca i najwyższy odsetek osób żyjących w ubóstwie to dwa różne wskaźniki. Mogą wskazywać podobną grupę państw, ale nie muszą dawać identycznej kolejności.

Jak daleko Burundi odstaje od krajów rozwiniętych?

Bardzo wyraźnie. Różnica liczona w dochodzie na mieszkańca sięga wielokrotności, a nie kilku czy kilkunastu procent. To pokazuje skalę globalnej luki rozwojowej, której nie oddaje sama kolejność miejsc w tabeli.