Trzecia rewolucja przemysłowa – czym była?

Trzecia rewolucja przemysłowa była długotrwałą falą przemian technologicznych i gospodarczych opartą przede wszystkim na elektronice, informatyce, telekomunikacji oraz automatyzacji produkcji. W historii gospodarczej najczęściej umieszcza się ją od drugiej połowy XX wieku, zwłaszcza od lat 70., choć jej korzenie sięgają wcześniejszego rozwoju elektrotechniki, komputerów i badań wojskowych po II wojnie światowej. Nie była jednym wydarzeniem ani jedną datą przełomu, lecz procesem o zasięgu międzynarodowym, który zmienił sposób wytwarzania, zarządzania przedsiębiorstwami, organizacji pracy i przepływu informacji. Jej znaczenie polegało na tym, że gospodarka przemysłowa zaczęła coraz silniej opierać się nie tylko na maszynach i energii, ale również na danych, wiedzy i sieciach komunikacyjnych.

Definicja: czym była trzecia rewolucja przemysłowa

Trzecia rewolucja przemysłowa to pojęcie używane w historii gospodarczej dla określenia etapu przemian następującego po drugiej rewolucji przemysłowej. Oznacza przejście od gospodarki opartej głównie na mechanizacji, elektryfikacji i produkcji masowej do gospodarki, w której kluczową rolę zaczęły odgrywać mikroelektronika, komputery, oprogramowanie, automatyka, robotyka i cyfrowe systemy komunikacji.

W praktyce chodziło o to, że coraz więcej procesów dało się zapisać, mierzyć, przesyłać i sterować nimi cyfrowo. Informacja stała się zasobem produkcyjnym porównywalnym pod względem znaczenia z kapitałem rzeczowym, energią i pracą. Zmiana dotyczyła nie tylko fabryk, ale też bankowości, handlu, logistyki, administracji publicznej, mediów, edukacji i usług.

Termin bywa używany w dwóch znaczeniach. W historii gospodarczej oznacza szeroki proces przemian od elektroniki i automatyzacji po internet i globalne łańcuchy dostaw. W publicystyce współczesnej bywa też niekiedy odnoszony do energetyki odnawialnej i nowych modeli sieciowych, ale to znaczenie jest późniejsze i bardziej normatywne. W tym artykule omawiane jest znaczenie historyczno-gospodarcze: cyfrowa i informacyjna faza industrializacji.

Czas, miejsce i kontekst historyczny

Najczęściej za główną fazę trzeciej rewolucji przemysłowej uznaje się okres od około lat 70. XX wieku do początku XXI wieku. Niektórzy badacze przesuwają początek wcześniej, do lat 40. i 50., gdy rozwijały się pierwsze komputery elektroniczne, półprzewodniki i cybernetyka. Inni wolą wiązać przełom dopiero z upowszechnieniem mikroprocesora po 1971 roku, komputerów osobistych w latach 80. oraz internetu komercyjnego w latach 90.

Geograficznie proces zaczął się przede wszystkim w Stanach Zjednoczonych, Europie Zachodniej i Japonii. To tam skoncentrowały się ośrodki badawcze, przemysł elektroniczny, wielkie korporacje technologiczne i kapitał niezbędny do kosztownych inwestycji. Z czasem jednak przemiany objęły także nowo uprzemysławiające się państwa Azji Wschodniej, a następnie resztę świata dzięki handlowi, inwestycjom zagranicznym i spadkowi cen technologii cyfrowych.

Kontekst historyczny był bardzo istotny. Po II wojnie światowej gospodarki wysoko rozwinięte budowały model wzrostu oparty na masowej konsumpcji, dużych przedsiębiorstwach i rozbudowanej infrastrukturze. W latach 70. model ten napotkał ograniczenia: spowolnienie wzrostu produktywności, kryzysy naftowe, wzrost kosztów pracy w części krajów rozwiniętych oraz narastającą konkurencję międzynarodową. Właśnie wtedy technologie cyfrowe zaczęły być postrzegane jako sposób na obniżenie kosztów, poprawę kontroli nad produkcją i zwiększenie elastyczności przedsiębiorstw.

Od tranzystora do mikroprocesora

Technologicznym fundamentem trzeciej rewolucji przemysłowej był rozwój elektroniki półprzewodnikowej. Wynalezienie tranzystora w 1947 roku stworzyło podstawę dla miniaturyzacji urządzeń elektronicznych. Później pojawiły się układy scalone, a w 1971 roku opracowano pierwszy komercyjny mikroprocesor, który umożliwił umieszczenie mocy obliczeniowej w coraz mniejszych i tańszych urządzeniach.

To był przełom gospodarczy, ponieważ obliczenia i sterowanie przestały wymagać bardzo drogich, dużych maszyn dostępnych tylko dla państwa, armii i największych korporacji. Koszt przetwarzania informacji zaczął szybko spadać. W efekcie cyfrowe sterowanie mogło wejść do fabryk, biur, sklepów, banków i domów.

Automatyzacja produkcji i zmiana modelu fabryki

W przemyśle trzecia rewolucja przemysłowa oznaczała przejście od prostszej mechanizacji do automatyzacji sterowanej elektronicznie. Pojawiły się obrabiarki numeryczne, sterowniki programowalne, roboty przemysłowe i zintegrowane systemy projektowania oraz produkcji. Dzięki nim przedsiębiorstwa mogły wytwarzać krótsze serie, szybciej zmieniać asortyment i dokładniej kontrolować jakość.

Zmienił się też model organizacji pracy. W epoce fordowskiej dominowała długa seria identycznych wyrobów i duży udział pracy powtarzalnej. W epoce cyfrowej wzrosło znaczenie elastycznej produkcji, koordynacji dostaw i zarządzania informacją w czasie zbliżonym do rzeczywistego. Dla przedsiębiorstw oznaczało to nowe inwestycje, ale także możliwość podniesienia produktywności i ograniczenia strat materiałowych.

Komputeryzacja usług, finansów i administracji

Trzecia rewolucja przemysłowa nie ograniczała się do hut, montowni i zakładów maszynowych. Równie głębokie zmiany zaszły w sektorze usług. Banki zaczęły opierać się na elektronicznym przetwarzaniu danych, kartach płatniczych, sieciach bankomatów i później bankowości internetowej. Handel wdrażał kody kreskowe, skanery, systemy zarządzania zapasami i elektroniczną wymianę danych.

Administracja publiczna oraz wielkie korporacje rozbudowywały bazy danych, rejestry i systemy planowania zasobów. Oznaczało to szybszy obieg informacji, mniejsze koszty transakcyjne i lepszą kontrolę nad procesami, ale też wzrost zależności od infrastruktury cyfrowej i specjalistycznej wiedzy.

Telekomunikacja, internet i globalizacja

Kolejnym filarem była nowoczesna telekomunikacja. Satelity, światłowody, cyfrowe centrale telefoniczne, a następnie sieci komputerowe radykalnie obniżyły koszt przesyłania informacji na odległość. To właśnie ta zmiana umożliwiła zarządzanie przedsiębiorstwem działającym jednocześnie w wielu krajach oraz koordynację globalnych łańcuchów dostaw.

W latach 90. internet przestał być narzędziem głównie wojskowym i akademickim, a stał się infrastrukturą komercyjną. Wpłynęło to na handel, marketing, prasę, edukację, rynek pracy i usługi finansowe. Gospodarka światowa stała się bardziej zintegrowana, ale także bardziej podatna na szybkie przenoszenie szoków finansowych i logistycznych.

Najważniejsi uczestnicy i instytucje

Wśród najważniejszych uczestników trzeciej rewolucji przemysłowej były państwa finansujące badania naukowe, wojsko jako zamawiający zaawansowane technologie, uniwersytety, laboratoria badawcze, korporacje przemysłowe, firmy informatyczne, banki oraz operatorzy telekomunikacyjni. Znaczącą rolę odegrały też giełdy i rynki kapitałowe, które dostarczały finansowania dla nowych przedsiębiorstw technologicznych.

Instytucjonalnie ważne były systemy ochrony patentowej, zamówienia publiczne, standardy techniczne, sieci uniwersytecko-przemysłowe oraz polityka handlowa otwierająca drogę dla międzynarodowego obrotu komponentami elektronicznymi. W Japonii i części państw Azji Wschodniej istotną rolę odegrało aktywne państwo wspierające eksport i rozwój technologiczny. W Stanach Zjednoczonych szczególnie ważne było połączenie badań publicznych z prywatną przedsiębiorczością.

Najważniejsze informacje związane z Trzecią rewolucją przemysłową

Przyczyny powstania: uwarunkowania strukturalne i impulsy bezpośrednie

Długotrwałe uwarunkowania strukturalne zaczęły narastać już po II wojnie światowej. Należały do nich szybki rozwój nauki i szkolnictwa wyższego, wzrost nakładów na badania i rozwój, rozbudowa sieci energetycznych i telekomunikacyjnych oraz rosnąca skala produkcji przemysłowej. Ważne były także zimnowojenne wydatki wojskowe, które stymulowały elektronikę, informatykę, lotnictwo i systemy łączności.

Drugim strukturalnym czynnikiem była rosnąca złożoność gospodarki. Wielkie przedsiębiorstwa i państwa potrzebowały coraz skuteczniejszych metod liczenia kosztów, sterowania zapasami, planowania transportu i zarządzania personelem. Im bardziej złożona była produkcja i dystrybucja, tym cenniejsze stawały się technologie przetwarzania informacji.

Do przyczyn bezpośrednich zalicza się kryzysy gospodarcze lat 70., zwłaszcza kryzysy naftowe z 1973 i 1979 roku. Droższa energia i wolniejszy wzrost skłaniały firmy do poszukiwania oszczędności, automatyzacji i bardziej precyzyjnego zarządzania. Znaczenie miała również narastająca konkurencja międzynarodowa, szczególnie ze strony Japonii i nowych eksporterów przemysłowych.

Bezpośrednim impulsem technologicznym był też spadek kosztów mikroelektroniki. Gdy cena jednostki mocy obliczeniowej malała, a niezawodność rosła, komputeryzacja stawała się opłacalna nie tylko dla armii czy wielkich banków, lecz także dla średnich przedsiębiorstw i gospodarstw domowych.

Mechanizm gospodarczy: jak działała trzecia rewolucja przemysłowa

Mechanizm gospodarczy tego procesu polegał przede wszystkim na radykalnym obniżeniu kosztów pozyskiwania, przetwarzania i przesyłania informacji. W klasycznej fabryce wiele decyzji zależało od papierowej dokumentacji, wolnego obiegu danych i dużego udziału pracy ręcznej. W systemie cyfrowym informacja zaczęła płynąć szybciej, a część decyzji mogła być podejmowana automatycznie przez maszyny lub algorytmy.

To obniżało koszty transakcyjne, czyli koszty koordynacji, kontroli, księgowości, zamówień, magazynowania i komunikacji. Firma mogła dokładniej przewidywać popyt, ograniczać zapasy i szybciej usuwać błędy produkcyjne. W handlu oznaczało to szybszy obrót towarem, a w finansach niemal natychmiastowy przepływ danych o płatnościach i cenach aktywów.

Drugim elementem mechanizmu był wzrost produktywności pracy i kapitału. Jeden pracownik obsługujący zautomatyzowany system mógł wykonywać zadania, które wcześniej wymagały większej liczby osób. Nie oznaczało to jednak prostego zastąpienia ludzi przez maszyny. Część stanowisk zanikała, ale rosło zapotrzebowanie na inżynierów, programistów, techników, operatorów systemów, logistyków i analityków.

Trzeci element dotyczył globalizacji. Kiedy komunikacja i przetwarzanie danych stały się tańsze, przedsiębiorstwa mogły rozdzielać projektowanie, produkcję komponentów, montaż i sprzedaż między różne kraje. Dzięki temu zwiększały efektywność kosztową, ale też tworzyły bardziej złożone i zależne od sieci systemy produkcji.

Zmianie uległy także finanse. Komputeryzacja rynków kapitałowych zwiększyła szybkość obrotu i integrację giełd oraz banków. Ułatwiło to finansowanie innowacji, ale sprzyjało też większej zmienności rynków i bardziej błyskawicznemu rozprzestrzenianiu się napięć finansowych.

Skutki krótkoterminowe i długoterminowe

W krótkim okresie trzecia rewolucja przemysłowa przyniosła kosztowne dostosowania. W wielu regionach przemysłowych doszło do restrukturyzacji, zamykania części zakładów i spadku zatrudnienia w tradycyjnych gałęziach przemysłu ciężkiego. Dotknęło to zwłaszcza robotników wykonujących prace powtarzalne. W części krajów rosły też nierówności płacowe między pracownikami o wysokich i niskich kwalifikacjach.

Jednocześnie firmy, które skutecznie wdrożyły automatyzację i informatykę, zwiększały wydajność, poprawiały jakość wyrobów i umacniały pozycję eksportową. Konsumenci zyskiwali dostęp do tańszych urządzeń elektronicznych, nowych usług komunikacyjnych oraz sprawniejszych kanałów handlu i płatności.

W długim okresie skutkiem było przesunięcie ciężaru gospodarki w stronę usług zaawansowanych, sektorów wysokiej techniki i działalności opartej na wiedzy. Rosło znaczenie kapitału niematerialnego: oprogramowania, patentów, marek, baz danych i organizacji procesów. Produkcja materialna nie zniknęła, ale coraz częściej była rozproszona globalnie i silnie zależna od know-how.

Społecznie skutki były ambiwalentne. Z jednej strony wzrosła dostępność informacji, mobilność i zakres komunikacji, a w wielu krajach poprawił się standard życia. Z drugiej strony pojawiły się nowe formy prekaryzacji pracy, wykluczenia cyfrowego oraz koncentracji władzy gospodarczej w wielkich korporacjach technologicznych i finansowych.

Politycznie państwa musiały reagować na nowe wyzwania: ochronę danych, opodatkowanie działalności transnarodowej, regulację rynków cyfrowych, edukację techniczną i zabezpieczenia społeczne w warunkach zmieniającego się rynku pracy. W wymiarze międzynarodowym trzecia rewolucja przemysłowa przyspieszyła globalizację, ale zarazem zwiększyła strategiczne znaczenie półprzewodników, infrastruktury telekomunikacyjnej i kontroli nad technologią.

Porównanie z podobnymi zjawiskami historycznymi

Najczęściej trzecią rewolucję przemysłową porównuje się z pierwszą rewolucją przemysłową z końca XVIII i pierwszej połowy XIX wieku. Pierwsza była związana przede wszystkim z mechanizacją, maszyną parową, przemysłem włókienniczym i węglem. Trzecia opierała się na informacji cyfrowej, elektronice i automatyce. W obu przypadkach chodziło jednak o wzrost produktywności i zmianę organizacji pracy.

Z drugą rewolucją przemysłową, rozwijającą się od końca XIX wieku, łączy ją zasięg i wpływ na codzienne życie. Druga rewolucja przyniosła elektryczność, chemię przemysłową, stal i produkcję taśmową. Trzecia rozwinęła te podstawy, ale zmieniła sposób sterowania i koordynacji gospodarki, czyniąc z informacji centralny zasób.

Czasem mówi się dziś o czwartej rewolucji przemysłowej, kojarzonej z internetem rzeczy, sztuczną inteligencją, analizą wielkich zbiorów danych i systemami cyberfizycznymi. Wielu historyków gospodarczych podchodzi do tej cezury ostrożnie. Część z nich uważa, że jest to raczej późna faza trzeciej rewolucji przemysłowej niż całkowicie nowy etap.

Warto też odróżnić trzecią rewolucję przemysłową od powojennego fordowskiego modelu wzrostu. Fordyzm opierał się na masowej, względnie sztywnej produkcji i standardyzowanej konsumpcji. Rewolucja cyfrowa wzmacniała bardziej elastyczne, sieciowe i zindywidualizowane modele produkcji oraz zarządzania.

Mity i nieporozumienia

• Trzecia rewolucja przemysłowa nie zaczęła się jednego dnia. To proces rozciągnięty na dekady, z różnymi cezurami zależnie od przyjętego kryterium.

• Nie dotyczyła wyłącznie komputerów osobistych. Jej rdzeniem były także półprzewodniki, automatyka, telekomunikacja, logistyka i cyfryzacja usług.

• Nie wszędzie przebiegała w tym samym tempie. Kraje i regiony różniły się poziomem inwestycji, edukacji, struktury przemysłu i dostępu do kapitału.

• Nie oznaczała prostego końca przemysłu. Raczej zmieniła przemysł, czyniąc go bardziej zautomatyzowanym, rozproszonym i zależnym od danych.

• Nie wszystkie grupy społeczne skorzystały jednakowo. Wzrost produktywności mógł współistnieć z utratą miejsc pracy w niektórych branżach i regionach.

• Internet nie był początkiem całego procesu, lecz jego późniejszą, bardzo ważną fazą. Wcześniej istniały już komputeryzacja, sterowanie numeryczne i cyfrowa telekomunikacja.

Źródła wiedzy i ich ograniczenia

Historycy gospodarczy badają trzecią rewolucję przemysłową na podstawie statystyk produkcji przemysłowej, danych o wydajności pracy, patentów, sprawozdań korporacyjnych, dokumentów rządowych, materiałów z laboratoriów badawczych, danych handlowych oraz źródeł dotyczących rynku pracy i edukacji. Bardzo ważne są też archiwa przedsiębiorstw elektronicznych, telekomunikacyjnych i informatycznych.

Badacze korzystają również z danych o cenach komponentów, nakładach na badania i rozwój, wykorzystaniu robotów przemysłowych, liczbie komputerów, dostępie do internetu oraz strukturze zatrudnienia. W przypadku końca XX wieku źródeł jest dużo, ale pojawia się inny problem: ich nadmiar, nierówna jakość i szybkie starzenie się definicji.

Istnieją też ograniczenia. Niełatwo zmierzyć rzeczywisty wpływ cyfryzacji na jakość usług, oszczędność czasu czy korzyści dla konsumentów. Sporne bywa także to, jak liczyć produktywność w gospodarce, gdzie rośnie znaczenie dóbr niematerialnych i bezpłatnych usług cyfrowych. Część danych należy do prywatnych korporacji i nie jest w pełni dostępna. Ponadto statystyki z różnych państw bywają słabo porównywalne z powodu odmiennych metod pomiaru.

Ciekawostki

• Pierwsze komputery elektroniczne były tak duże i energochłonne, że nie przypominały w niczym późniejszych komputerów osobistych, a mimo to stworzyły podstawę gospodarki cyfrowej.

• Znaczną część wczesnych badań nad elektroniką i sieciami finansowano z budżetów wojskowych, choć długofalowe skutki okazały się głównie cywilne i komercyjne.

• Kod kreskowy, pozornie drobny wynalazek, znacząco zmienił handel detaliczny, bo umożliwił automatyczne śledzenie sprzedaży i zapasów.

• Japonia była dla wielu obserwatorów lat 80. symbolem nowego modelu produkcji łączącego automatykę z wysoką jakością i sprawną logistyką.

• W latach 90. część ekonomistów mówiła o paradoksie produktywności: komputery były wszędzie, ale nie od razu było to widać w statystykach wzrostu.

• Rozwój telefonii komórkowej sprawił, że w wielu krajach słabiej rozwiniętych niektóre etapy budowy starszej infrastruktury telekomunikacyjnej zostały częściowo pominięte.

• Wzrost znaczenia oprogramowania sprawił, że wartość przedsiębiorstwa coraz częściej zależała nie tylko od maszyn i budynków, ale od kodu, patentów i sieci użytkowników.

• Choć trzecia rewolucja przemysłowa kojarzy się z dematerializacją, jej materialną podstawą były i są energochłonne fabryki chipów, centra danych i globalny transport komponentów.

FAQ

Czy trzecia rewolucja przemysłowa ma jedną datę początku?

Nie. Najczęściej wskazuje się lata 70. XX wieku jako początek głównej fazy, ponieważ wtedy mikroelektronika i automatyzacja zaczęły szerzej przenikać do gospodarki. Jej korzenie sięgają jednak wcześniejszych dekad, zwłaszcza rozwoju tranzystora, komputerów i badań nad łącznością po II wojnie światowej.

Dlaczego nazywa się ją „trzecią” rewolucją przemysłową?

Określenie to ma charakter porządkujący. Pierwsza rewolucja przemysłowa była związana z parą i mechanizacją, druga z elektrycznością, stalą i produkcją masową, a trzecia z elektroniką, informatyką i cyfryzacją. Chodzi więc o kolejny wielki etap przemian technologicznych wpływających na całą gospodarkę.

Jakie kraje odegrały największą rolę w tym procesie?

Początkowo najważniejsze były Stany Zjednoczone, Japonia i państwa Europy Zachodniej. Z czasem bardzo duże znaczenie uzyskały Korea Południowa, Tajwan, Singapur, a później także Chiny jako centrum montażu i coraz częściej również rozwoju technologii.

Czy trzecia rewolucja przemysłowa zlikwidowała miejsca pracy?

W niektórych branżach i regionach tak, zwłaszcza tam, gdzie dominowała praca rutynowa i łatwa do automatyzacji. Jednocześnie powstały nowe zawody i sektory związane z programowaniem, elektroniką, logistyką, telekomunikacją i usługami cyfrowymi. Bilans nie sprowadza się więc do prostego stwierdzenia o „końcu pracy”, lecz do głębokiej zmiany jej struktury.

Jaki był związek między trzecią rewolucją przemysłową a globalizacją?

Związek był bardzo ścisły. Tańsza komunikacja i sprawniejsze przetwarzanie danych umożliwiły przedsiębiorstwom podział produkcji między wiele krajów, szybszą koordynację dostaw i rozwój handlu komponentami. Globalizacja przyspieszyła więc dzięki technologiom cyfrowym, a same technologie rozpowszechniały się szybciej dzięki globalizacji.

Czy internet był najważniejszym elementem trzeciej rewolucji przemysłowej?

Był jednym z najważniejszych, ale nie jedynym. Bez wcześniejszego rozwoju półprzewodników, mikroprocesorów, automatyki i cyfrowej telekomunikacji internet nie miałby takiego znaczenia gospodarczego. Można powiedzieć, że internet był kulminacją i przyspieszeniem procesu, który zaczął się wcześniej.

Jak trzecia rewolucja przemysłowa wpłynęła na państwo i politykę gospodarczą?

Państwa musiały inwestować w edukację, badania, infrastrukturę telekomunikacyjną i nowe regulacje. Pojawiły się kwestie ochrony danych, konkurencji na rynkach cyfrowych, opodatkowania działalności transnarodowej oraz bezpieczeństwa technologicznego. Polityka gospodarcza zaczęła coraz silniej uwzględniać innowacje i kapitał ludzki.

Czy dziś nadal żyjemy w epoce trzeciej rewolucji przemysłowej?

W dużej mierze tak, choć część badaczy i komentatorów mówi już o czwartej rewolucji przemysłowej. Spór dotyczy tego, czy sztuczna inteligencja, internet rzeczy i systemy autonomiczne tworzą całkowicie nową epokę, czy raczej są dalszym rozwinięciem cyfrowych przemian zapoczątkowanych w drugiej połowie XX wieku.