Elinor Ostrom – kim była?

Elinor Ostrom była amerykańską badaczką nauk politycznych i ekonomii instytucjonalnej, która wyjaśniła, dlaczego wspólne zasoby nie muszą prowadzić do chaosu ani nadmiernej eksploatacji. W historii myśli ekonomicznej zapisała się przede wszystkim jako autorka badań nad zarządzaniem dobrami wspólnymi, czyli takimi zasobami jak pastwiska, lasy, łowiska, systemy irygacyjne czy wody gruntowe. Jej dorobek miał znaczenie nie tylko teoretyczne: pokazał, że między państwową kontrolą a pełną prywatyzacją istnieją trwałe i skuteczne formy samoorganizacji. Dlatego pytanie „Elinor Ostrom – kim była?” dotyczy nie tylko biografii jednej uczonej, ale także ważnego zwrotu w historii ekonomii, historii gospodarczej i naukach o instytucjach.

Kim była Elinor Ostrom?

Elinor Ostrom, właściwie Elinor Claire Ostrom, żyła w latach 1933–2012. Była amerykańską uczoną związaną przede wszystkim z Indiana University, specjalizującą się w analizie instytucji, samorządności lokalnej i gospodarowania zasobami wspólnymi. Najczęściej zalicza się ją do szeroko rozumianej nowej ekonomii instytucjonalnej, choć jej prace miały charakter wyraźnie interdyscyplinarny i łączyły ekonomię, politologię, socjologię, prawo, antropologię oraz historię gospodarczą.

W historii myśli ekonomicznej Ostrom jest ważna dlatego, że podważyła popularne uproszczenie, według którego użytkownicy wspólnego zasobu zawsze działają krótkowzrocznie i nieuchronnie doprowadzają do jego zniszczenia. Zamiast przyjmować taki wniosek z góry, badała rzeczywiste wspólnoty i ich reguły działania. W 2009 roku otrzymała Nagrodę Banku Szwecji im. Alfreda Nobla w dziedzinie nauk ekonomicznych za analizę zarządzania gospodarczego, zwłaszcza dotyczącą dóbr wspólnych.

Nie była więc klasyczną ekonomistką tworzącą ogólny model rynku, pieniądza czy wzrostu gospodarczego. Jej znaczenie polegało raczej na pokazaniu, że instytucje powstające oddolnie mogą być racjonalne ekonomicznie, trwałe historycznie i lepiej dostosowane do lokalnych warunków niż rozwiązania narzucone centralnie.

Czas, miejsce i kontekst historyczny

Elinor Ostrom działała przede wszystkim w drugiej połowie XX wieku i na początku XXI wieku, czyli w okresie, gdy w ekonomii i polityce publicznej rosło znaczenie formalnych modeli wyboru racjonalnego, teorii gier oraz debaty o zawodności państwa i rynku. Jej główna działalność badawcza przypadała na lata 60., 70., 80. i 90. XX wieku, a największy rozgłos przyniosły jej prace z lat 80. i 90.

Geograficznie punktem wyjścia były Stany Zjednoczone, zwłaszcza środowisko akademickie Indiana University w Bloomington, gdzie wraz z Vincentem Ostromem współtworzyła warsztat badań nad teorią polityki i analizą instytucjonalną. Jednak sama problematyka jej badań miała charakter globalny. Analizowała przypadki z Azji, Afryki, Ameryki Łacińskiej, Europy i Ameryki Północnej.

Jej dorobek należy umieścić w kontekście kilku ważnych debat epoki:

• sporu o to, czy dobra wspólne powinny być prywatyzowane,
• dyskusji o skuteczności państwa w regulowaniu zasobów naturalnych,
• rozwoju ekonomii instytucjonalnej po pracach Ronalda Coase’a, Douglassa Northa i Olivera Williamsona,
• globalnego wzrostu zainteresowania ochroną środowiska po latach 60. XX wieku,
• debaty o decentralizacji i samorządności w polityce publicznej.

W tym sensie Ostrom była postacią z pogranicza historii myśli ekonomicznej i praktycznych badań nad rozwojem gospodarczym. Jej koncepcje wpływały na ekonomię środowiska, ekonomię rozwoju, politykę lokalną i zarządzanie zasobami naturalnymi.

Na czym polegał przełom w jej myśleniu?

Dobra wspólne nie są tym samym co „brak własności”

Najważniejszy wkład Ostrom polegał na rozróżnieniu między dobrami wspólnymi a sytuacją całkowitego braku reguł. W dyskusjach publicznych często utożsamiano wspólny zasób z otwartym dostępem, czyli z sytuacją, w której nikt nie ma prawa nikogo wykluczyć i nie istnieją skuteczne normy użytkowania. Ostrom pokazała, że historycznie wiele wspólnot wytwarzało złożone prawa lokalne, zwyczaje i mechanizmy nadzoru.

To rozróżnienie miało duże znaczenie gospodarcze. Jeżeli wspólny las, kanał irygacyjny czy łowisko jest objęte lokalnymi regułami, sankcjami i monitoringiem, to nie działa jak „niczyje dobro”. Działa jak zasób zarządzany zbiorowo przez określoną wspólnotę użytkowników.

Krytyka prostego odczytania „tragedii wspólnego pastwiska”

W 1968 roku Garrett Hardin opublikował słynny tekst o „tragedii wspólnego pastwiska” (The Tragedy of the Commons). W uproszczonej interpretacji wniosek był następujący: jeśli wielu użytkowników korzysta z jednego zasobu, każdy ma bodziec, aby eksploatować go bardziej niż pozostali, co prowadzi do degradacji całości.

Ostrom nie twierdziła, że taki mechanizm nigdy nie występuje. Pokazywała jednak, że nie jest on historycznym prawem bez wyjątków. Jej badania terenowe i porównawcze ujawniały liczne przypadki trwałego, efektywnego zarządzania wspólnymi zasobami przez lokalne społeczności. Krytykowała więc nie tyle sam model ostrzegawczy, ile jego automatyczne uogólnianie na wszystkie społeczeństwa i wszystkie typy zasobów.

Znaczenie instytucji lokalnych

Ostrom interesowało, dlaczego jedne wspólnoty radzą sobie dobrze z zarządzaniem zasobem, a inne nie. Odpowiedzi szukała w instytucjach, czyli w trwałych regułach organizujących zachowanie ludzi. Analizowała między innymi:

• kto ma prawo korzystać z zasobu,
• jak mierzy się wielkość poboru,
• kto kontroluje przestrzeganie zasad,
• jakie istnieją sankcje za naruszenia,
• jak rozstrzyga się spory,
• czy lokalna wspólnota może sama zmieniać reguły,
• czy władza państwowa uznaje takie reguły za legalne.

To podejście przesunęło środek ciężkości z abstrakcyjnego modelu jednostki na analizę realnych struktur zarządzania. W historii ekonomii była to ważna korekta wobec poglądu, że skuteczna kontrola wymaga albo rynku opartego na wyłącznej własności prywatnej, albo państwowej biurokracji.

Najważniejsze dzieła i narzędzia analityczne

Najbardziej znaną książką Ostrom jest Governing the Commons z 1990 roku. To właśnie tam przedstawiła szeroko komentowaną analizę trwałych systemów zarządzania dobrami wspólnymi oraz sformułowała zasady projektowe, które często pojawiały się w skutecznych instytucjach lokalnych.

Do tych zasad należały między innymi:

• jasno określone granice wspólnoty i zasobu,
• dostosowanie reguł użytkowania do warunków lokalnych,
• udział użytkowników w tworzeniu zasad,
• monitoring prowadzony przez osoby odpowiedzialne wobec wspólnoty,
• stopniowane sankcje,
• tanie i dostępne mechanizmy rozwiązywania sporów,
• uznanie prawa wspólnoty do samorządności przez wyższe szczeble władzy,
• w większych systemach wielopoziomowa, zagnieżdżona organizacja zarządzania.

Nie były to „prawa natury” ani uniwersalny przepis dla każdej gospodarki. Ostrom przedstawiała je raczej jako wzorce często spotykane w historycznie trwałych rozwiązaniach instytucjonalnych.

Od lokalnych zasobów do problemów globalnych

Z czasem zakres jej badań rozszerzał się z lokalnych wspólnot na problemy większej skali, takie jak polityka klimatyczna, zarządzanie wiedzą czy współpraca wielopoziomowa. Ostrom uważała, że złożone problemy nie zawsze dają się rozwiązać jednym globalnym nakazem. Często skuteczniejsze okazują się układy policentryczne, czyli systemy, w których wiele ośrodków decyzji działa równolegle i koordynuje się częściowo, a nie wyłącznie poprzez jeden centralny aparat.

To miało znaczenie także dla historii gospodarczej współczesności. Jej argumenty wspierały bardziej zniuansowane spojrzenie na rozwój instytucji: nie tylko państwo narodowe i rynek, lecz także samorząd, stowarzyszenia użytkowników, wspólnoty wiejskie i sieci współpracy mogą odgrywać rolę w gospodarowaniu zasobami.

Najważniejsze informacje związane z Elinor Ostrom

Dlaczego rozwinęły się badania Ostrom? Przyczyny bezpośrednie i uwarunkowania strukturalne

Przyczyny bezpośrednie

Bezpośrednim impulsem była rosnąca w drugiej połowie XX wieku debata o degradacji środowiska i zasobów wspólnych. W naukach społecznych silny wpływ miały modele pokazujące konflikt między interesem jednostkowym a dobrem zbiorowym. Wiele analiz zakładało, że jedynymi realnymi wyjściami są prywatyzacja albo ścisła regulacja państwowa.

Ostrom uznała, że takie ujęcie jest zbyt wąskie, bo pomija obserwowalne historycznie rozwiązania pośrednie. Chciała sprawdzić, jak naprawdę działają wspólnoty użytkowników i dlaczego część z nich osiąga trwałą równowagę.

Długotrwałe uwarunkowania strukturalne

Jej badania wyrastały także z głębszych zmian w historii ekonomii i nauk społecznych. Po pierwsze, rosło znaczenie analizy instytucjonalnej, czyli przekonania, że wyniki gospodarcze zależą nie tylko od cen i technologii, ale również od reguł gry. Po drugie, po II wojnie światowej rozbudowa państw i administracji ujawniła zarówno możliwości, jak i ograniczenia centralnego sterowania. Po trzecie, w wielu krajach rozwijających się praktyka modernizacyjna ignorowała lokalne instytucje, co nierzadko prowadziło do konfliktów i niepowodzeń.

W tle znajdowały się również długie dzieje wspólnotowego użytkowania ziemi, wód i lasów. Ostrom nie „wynalazła” tych instytucji, lecz uczyniła je centralnym przedmiotem nowoczesnej analizy porównawczej.

Mechanizm gospodarczy w ujęciu Elinor Ostrom

Mechanizm gospodarczy badany przez Ostrom dotyczył przede wszystkim zasobów wspólnych o dwóch cechach. Po pierwsze, trudno z nich kogoś wykluczyć bez ponoszenia kosztów. Po drugie, konsumpcja lub pobór przez jednego użytkownika zmniejsza dostępność zasobu dla innych. Tak działają na przykład łowiska, pastwiska, zbiorniki wód podziemnych czy kanały irygacyjne.

W takim układzie pojawia się ryzyko nadmiernej eksploatacji. Jeśli każdy maksymalizuje własny krótkookresowy zysk, to prywatna korzyść z dodatkowego poboru przypada jednostce, natomiast koszt rozprasza się na całą wspólnotę. To klasyczny problem bodźców.

Ostrom pokazała jednak, że instytucje mogą zmieniać te bodźce. Dzieje się to poprzez:

• ograniczenie dostępu do zasobu tylko dla uznanych użytkowników,
• ustalenie limitów poboru lub kolejności korzystania,
• monitorowanie zachowań przez lokalnych strażników albo samych użytkowników,
• nakładanie sankcji, których surowość rośnie stopniowo,
• obniżanie kosztów rozstrzygania sporów,
• budowanie reputacji i długookresowej współpracy.

Z ekonomicznego punktu widzenia oznacza to redukcję kosztów transakcyjnych, kosztów monitoringu i kosztów egzekwowania reguł. Dobrze działająca wspólnota może dzięki temu osiągać stabilne użytkowanie zasobu bez konieczności jego pełnej prywatyzacji. Nie jest to rozwiązanie darmowe ani automatyczne, ale historycznie bywało wystarczająco skuteczne, by przetrwać przez dziesięciolecia, a czasem przez stulecia.

Ważne jest też to, że Ostrom nie kwestionowała roli państwa jako takiej. Podkreślała raczej, że państwo powinno często uznawać i wspierać lokalne instytucje, zamiast je niszczyć przez źle zaprojektowaną centralizację.

Skutki krótkoterminowe i długoterminowe jej dorobku

Skutki krótkoterminowe

W krótkim okresie prace Ostrom zmieniły debatę akademicką. Ekonomiści, politolodzy i badacze środowiska zaczęli poważniej traktować dane terenowe i historyczne przypadki wspólnego zarządzania. Zwiększyło się też zainteresowanie decentralizacją, samorządnością i formami współzarządzania zasobami.

Jej badania miały wpływ na projekty rozwojowe dotyczące irygacji, gospodarki leśnej, rybołówstwa czy lokalnych usług publicznych. W części przypadków prowadziło to do większego udziału społeczności lokalnych w ustalaniu zasad użytkowania zasobów.

Skutki długoterminowe

Długofalowo dorobek Ostrom przesunął granice ekonomii. Wzmocnił znaczenie badań nad instytucjami nieformalnymi, normami społecznymi i oddolną koordynacją. Wpłynął też na historię myśli ekonomicznej, bo osłabił prostą opozycję „rynek albo państwo”.

W polityce publicznej jej idee stały się ważne dla debat o zrównoważonym rozwoju, klimacie, zarządzaniu wodą, własności wspólnej, dostępności wiedzy i zasobów cyfrowych. Dla historii gospodarczej istotne było to, że badacze zaczęli częściej analizować lokalne wspólnoty i ich reguły jako realne instytucje gospodarcze, a nie jako relikty przednowoczesności.

Porównanie z podobnymi koncepcjami i postaciami

Elinor Ostrom bywa porównywana z kilkoma ważnymi nurtami i autorami, ale różnice są istotne.

• Wobec Garretta Hardina: Hardin stworzył wpływowy model ostrzegawczy pokazujący ryzyko przeeksploatowania, natomiast Ostrom badała warunki, w których wspólnoty potrafią tego uniknąć.
• Wobec Ronalda Coase’a: Coase analizował koszty transakcyjne i prawa własności, Ostrom zaś pokazywała, że prawa mogą mieć formę złożoną, wspólnotową i wielopoziomową, a nie wyłącznie prywatną lub państwową.
• Wobec Douglassa Northa: North badał instytucje w długim trwaniu i ich wpływ na rozwój gospodarczy, Ostrom schodziła niżej, ku poziomowi lokalnych reguł działania i ich praktycznej stabilności.
• Wobec klasycznej ekonomii dobrobytu: ta często zakładała konieczność korekty zewnętrznych efektów przez państwo, natomiast Ostrom mocniej akcentowała możliwość oddolnego tworzenia reguł przez użytkowników.
• Wobec teorii planowania centralnego: Ostrom odrzucała założenie, że pojedyncze centrum wiedzy i decyzji może skutecznie zastąpić lokalną wiedzę rozproszoną w społeczeństwie.

Najważniejsza różnica polegała na metodzie. Ostrom nie poprzestawała na czystym modelu teoretycznym, lecz łączyła teorię z porównawczymi badaniami empirycznymi.

Mity i nieporozumienia

• Elinor Ostrom nie dowodziła, że wspólna własność zawsze działa dobrze. Pokazywała tylko, że może działać skutecznie pod określonymi warunkami instytucjonalnymi.
• Nie obaliła całkowicie problemu „tragedii wspólnego pastwiska”. Wskazała, że tragedia nie jest nieuchronna i zależy od reguł gry.
• Nie była przeciwniczką państwa. Krytykowała raczej źle dopasowaną centralizację i ignorowanie lokalnych instytucji.
• Nie głosiła, że prywatyzacja jest zawsze zła. Twierdziła, że nie jest jedyną odpowiedzią na problemy gospodarcze zasobów wspólnych.
• Nie była wyłącznie ekonomistką środowiska. Jej dorobek dotyczył szerzej analizy instytucji, samorządności i policentrycznego zarządzania.
• Nie stworzyła jednej uniwersalnej recepty dla całego świata. Podkreślała znaczenie lokalnych warunków historycznych, społecznych i prawnych.

Skąd wiemy to wszystko? Źródła i ich ograniczenia

Historycy gospodarczy i badacze historii myśli ekonomicznej korzystają w przypadku Ostrom z dwóch typów źródeł. Pierwszy to jej własne publikacje: książki, artykuły, teksty metodologiczne oraz materiały tworzone w ramach badań zespołowych. Pozwalają one odtworzyć jej pojęcia, argumenty i zmiany stanowiska w czasie.

Drugi typ to źródła empiryczne, na których opierała swoje analizy: studia przypadków, archiwa lokalnych wspólnot, dokumenty administracyjne, regulaminy użytkowania wody i ziemi, dane terenowe, wywiady oraz obserwacje porównawcze z różnych krajów. Dzięki nim można sprawdzić, czy formułowane przez nią wnioski rzeczywiście były zakorzenione w praktyce historycznej.

Ograniczenia są jednak istotne. Wiele udanych wspólnot pozostawia lepsze ślady źródłowe niż wspólnoty rozpadające się lub marginalne. Część danych ma charakter jakościowy, a nie ilościowy. Ponadto porównanie bardzo różnych regionów świata rodzi ryzyko zbyt szerokich uogólnień. Dlatego badania nad Ostrom i jej szkołą pozostają żywe: kolejne analizy doprecyzowują, kiedy jej wnioski sprawdzają się najlepiej, a kiedy napotykają granice.

Ciekawostki istotne merytorycznie

• Elinor Ostrom była pierwszą kobietą uhonorowaną Nagrodą Nobla w ekonomii od momentu ustanowienia tej nagrody.
• Jej wykształcenie i kariera rozwijały się przede wszystkim w naukach politycznych, co pokazuje, jak płynne bywają granice między ekonomią a politologią.
• Ważną rolę w jej pracy odgrywała współpraca z Vincentem Ostromem, również badaczem instytucji i samorządności.
• Jej analizy obejmowały nie tylko zasoby naturalne, ale także dobra wiedzy, gdzie problem wykluczania i użytkowania przybiera inną postać niż w przypadku pastwisk czy łowisk.
• Duży nacisk kładła na badania terenowe i porównania międzykulturowe, co odróżniało ją od części bardziej abstrakcyjnej teorii ekonomicznej końca XX wieku.
• Jej pojęcie policentryczności jest dziś używane także w badaniach nad miastami, bezpieczeństwem publicznym i administracją metropolitalną.
• Wpływ Ostrom jest silny w ekonomii rozwoju, ponieważ wiele projektów modernizacyjnych nie powiodło się właśnie przez lekceważenie lokalnych reguł i wiedzy użytkowników.
• W debacie klimatycznej jej dorobek bywa odczytywany jako argument za łączeniem działań lokalnych, krajowych i międzynarodowych zamiast oczekiwania na jedno globalne rozwiązanie.

FAQ

Czym Elinor Ostrom zasłużyła się dla ekonomii?

Zasłużyła się przede wszystkim tym, że pokazała znaczenie realnych instytucji w gospodarowaniu zasobami wspólnymi. Dzięki niej ekonomia i historia myśli ekonomicznej zaczęły szerzej uwzględniać fakt, że między rynkiem a państwem istnieją trwałe formy samoorganizacji o dużym znaczeniu gospodarczym.

Za co Elinor Ostrom dostała Nagrodę Nobla?

W 2009 roku otrzymała Nagrodę Banku Szwecji im. Alfreda Nobla w dziedzinie nauk ekonomicznych za analizę zarządzania gospodarczego, zwłaszcza dóbr wspólnych. Uznano, że jej badania zmieniły sposób myślenia o własności, zasobach naturalnych i instytucjach publicznych.

Czy Elinor Ostrom była ekonomistką?

W sensie ścisłym była przede wszystkim badaczką nauk politycznych, ale jej dorobek należy do centrum współczesnej ekonomii instytucjonalnej. To dobry przykład, że historia ekonomii rozwija się również dzięki uczonym przekraczającym granice dyscyplin.

Co to są dobra wspólne w ujęciu Ostrom?

Są to zasoby, z których trudno wykluczyć użytkowników, a korzystanie przez jednych ogranicza możliwości innych. W praktyce mogą to być wody, łowiska, lasy, pastwiska albo systemy irygacyjne. Kluczowe jest to, że takie zasoby mogą być zarządzane wspólnotowo według jasno ustalonych reguł.

Czy Ostrom uważała, że państwo nie jest potrzebne?

Nie. Jej stanowisko było bardziej zniuansowane. Uważała, że państwo bywa potrzebne jako gwarant prawa, arbiter sporów i podmiot uznający lokalne formy samorządności. Krytykowała jedynie przekonanie, że centralne sterowanie jest zawsze najlepszym rozwiązaniem.

Jakie znaczenie ma Elinor Ostrom dla historii gospodarczej?

Jej prace pomogły historykom gospodarczym lepiej zrozumieć wspólnotowe formy własności i użytkowania zasobów. Zamiast traktować je jako mało nowoczesne curiosum, zaczęto częściej analizować je jako realne instytucje gospodarcze wpływające na produkcję, konflikty społeczne i trwałość środowiska.

Jakie dzieło Elinor Ostrom jest najważniejsze?

Najczęściej za najważniejsze uznaje się Governing the Commons z 1990 roku. To książka fundamentalna dla historii myśli ekonomicznej końca XX wieku, ponieważ systematycznie pokazuje, jak w praktyce działają wspólnoty zarządzające zasobami wspólnymi.

Dlaczego jej idee są aktualne także dziś?

Pozostają aktualne, ponieważ współczesna gospodarka nadal mierzy się z problemami współdzielonych zasobów: wody, rybołówstwa, lasów, atmosfery, infrastruktury cyfrowej czy wiedzy. Ostrom pomaga zrozumieć, że skuteczne rozwiązania często wymagają nie jednego prostego modelu, lecz dobrze zaprojektowanych instytucji dopasowanych do skali problemu.