Merkantylizm był doktryną gospodarczą i zarazem zespołem praktyk polityki państwowej, które dominowały w Europie mniej więcej od XVI do XVIII wieku. W najprostszym ujęciu zakładał, że siła państwa zależy od bogactwa mierzonego zasobami kruszców, zwłaszcza złota i srebra, oraz od zdolności do osiągania dodatniego bilansu handlowego. Nie był to jednak jeden spójny system wymyślony przez jednego autora, lecz szeroki nurt myśli ekonomicznej i administracyjnej rozwijający się w różnych monarchiach europejskich. Jego znaczenie w historii gospodarczej polegało na ścisłym powiązaniu handlu, finansów publicznych, kolonializmu, wojny i budowy nowoczesnego państwa.
Definicja: czym był merkantylizm?
Merkantylizm, od łacińskiego mercari i związanego z handlem terminu mercantile, to historyczna doktryna gospodarcza oraz praktyka polityki gospodarczej, rozwijająca się głównie w Europie w epoce wczesnonowożytnej. Jej wspólnym rdzeniem było przekonanie, że państwo powinno aktywnie kierować gospodarką, aby zwiększać własną potęgę polityczną, wojskową i fiskalną.
W historii myśli ekonomicznej merkantylizm oznacza zbiór poglądów przypisujących szczególne znaczenie handlowi zagranicznemu, cłom, monopolom, żegludze, koloniom i gromadzeniu kruszców. W historii gospodarczej termin odnosi się również do konkretnych działań rządów: ochrony rodzimego rzemiosła i manufaktur, tworzenia kompanii handlowych, reglamentacji importu, wspierania eksportu oraz rozbudowy administracji skarbowej.
Ważne jest rozróżnienie między znaczeniem historycznym a potocznym współczesnym użyciem słowa. Dziś określenie „merkantylistyczny” bywa używane jako skrót dla silnego interwencjonizmu państwowego lub protekcjonizmu handlowego. Historyczny merkantylizm był jednak zjawiskiem zakorzenionym w warunkach monarchii dynastycznych, gospodarki przedindustrialnej, kolonialnej ekspansji i częstych wojen.
Czas, miejsce i kontekst historyczny
Merkantylizm rozwijał się przede wszystkim od XVI do końca XVIII wieku, choć badacze różnie wyznaczają jego cezury. Najczęściej za okres jego wzrostu uznaje się czas od wielkich odkryć geograficznych i napływu srebra z Ameryki po schyłek ancien régime’u i triumf ekonomii klasycznej.
Najsilniej kojarzony jest z Anglią, Francją, Hiszpanią, Republiką Zjednoczonych Prowincji, Brandenburgią-Prusami oraz w pewnym zakresie ze Szwecją. Miał charakter międzynarodowy, ale w każdej monarchii przyjmował inną postać. W Hiszpanii większy nacisk kładziono na kruszec i kontrolę handlu kolonialnego, w Anglii na żeglugę i ekspansję handlową, a we Francji, zwłaszcza w epoce Jeana-Baptiste’a Colberta, na rozwój przemysłu i fiskalną centralizację.
Tłem dla merkantylizmu były silne przemiany gospodarcze i polityczne: wzrost zasięgu handlu oceanicznego, rozwój państw scentralizowanych, kosztowne wojny, rozbudowa flot wojennych, konkurencja o kolonie oraz stopniowe odchodzenie od średniowiecznych struktur lokalnych. W tym świecie dochody skarbu, dostęp do kredytu, cła i kontrola szlaków handlowych stawały się warunkiem utrzymania armii i administracji.
Najważniejsi przedstawiciele i odmiany merkantylizmu
Nie jedna teoria, lecz wiele nurtów
Merkantylizm nie był całkowicie jednolity. Badacze wyróżniają zwykle wcześniejszy merkantylizm bulionistyczny, silnie skupiony na gromadzeniu złota i srebra, oraz późniejsze odmiany bardziej zainteresowane bilansem handlowym, produkcją krajową i rozwojem żeglugi.
W Hiszpanii i częściowo w Anglii XVI wieku widoczny był bulionizm, czyli przekonanie, że wywóz kruszców powinien być ograniczany, bo metal szlachetny sam w sobie stanowi bogactwo państwa. Z czasem bardziej wpływowe stało się stanowisko, według którego kruszec napływa dzięki przewadze eksportu nad importem, a więc przez odpowiednią organizację handlu i produkcji.
Anglia i merkantylizm handlowo-morski
W Anglii ważnymi autorami byli Thomas Mun i Josiah Child. Mun argumentował, że bogactwo kraju zwiększa się przez dodatni bilans handlu zagranicznego, a nie przez samo administracyjne zatrzymywanie srebra w kraju. Praktycznym wyrazem tej logiki były akty nawigacyjne z połowy XVII wieku, które miały wspierać angielską żeglugę i osłabiać pozycję kupców holenderskich.
Angielski merkantylizm był silnie związany z marynarką, handlem kolonialnym, kompaniami uprzywilejowanymi oraz rozwojem Londynu jako centrum finansowo-handlowego. Państwo chroniło własnych armatorów i kupców, jednocześnie budując podstawy późniejszej potęgi imperialnej.
Francja i colbertyzm
We Francji najbardziej znaną odmianą merkantylizmu był colbertyzm, czyli polityka kojarzona z Jeanem-Baptiste’em Colbertem, ministrem finansów Ludwika XIV w drugiej połowie XVII wieku. Colbert wspierał manufaktury królewskie, kontrolę jakości produkcji, rozwój floty handlowej i wojennej oraz tworzenie kompanii handlowych.
Francuska odmiana bardziej niż angielska akcentowała administracyjną organizację produkcji. Rozwój przemysłu luksusowego, standaryzacja wyrobów i ograniczanie importu miały zwiększyć dochody państwa oraz prestiż monarchii. W praktyce system ten bywał kosztowny i obciążony rozbudowaną biurokracją.
Merkantylizm a kameralizm
W krajach niemieckich i w monarchii habsburskiej częściej mówi się o kameralizmie. Był on bliski merkantylizmowi, ale mocniej koncentrował się na zarządzaniu domeną państwową, podatkami, ludnością i administracją. Kameraliści interesowali się nie tylko handlem zagranicznym, lecz także zagospodarowaniem ziemi, osadnictwem, rzemiosłem i wzrostem liczby podatników.
To porównanie pokazuje, że wczesnonowożytna polityka gospodarcza miała wiele wariantów. Wspólnym mianownikiem było przekonanie, że gospodarka nie jest sferą oddzieloną od państwa, lecz narzędziem jego siły.
Najważniejsze instytucje i narzędzia polityki merkantylistycznej
Cła, zakazy i przywileje
Podstawowym instrumentem były cła importowe, zakazy wywozu określonych surowców, premie eksportowe oraz licencje handlowe. Państwo próbowało ograniczać import gotowych towarów i wspierać wywóz własnych wyrobów. Dotyczyło to zwłaszcza tekstyliów, wyrobów metalowych, uzbrojenia, cukru, tytoniu i towarów kolonialnych.
Równie ważne były przywileje monopolistyczne. Korona przyznawała wybranym kompaniom wyłączne prawo do handlu z określonym regionem. Tak działały między innymi Kompania Wschodnioindyjska w Anglii czy podobne spółki w Holandii i Francji. Monopol miał ograniczać konkurencję wewnętrzną, ułatwiać mobilizację kapitału i zwiększać kontrolę fiskalną.
Kolonie, flota i porty
Merkantylizm był ściśle związany z systemami kolonialnymi. Kolonie miały dostarczać surowców i stanowić rynek zbytu dla metropolii. W wielu przypadkach zabraniano im rozwijania części produkcji konkurencyjnej wobec przemysłu państwa macierzystego. Handel był często kierowany przez statki metropolii, a porty kolonialne podlegały szczegółowej kontroli celnej.
Znaczenie miała też flota. W warunkach handlu oceanicznego państwo bez silnej żeglugi traciło wpływy z ceł, przewozów i reeksporu. Dlatego inwestowano w stocznie, arsenały, systemy ubezpieczeń morskich oraz infrastrukturę portową.
Manufaktury i regulacja jakości
W wielu krajach wspierano tworzenie manufaktur, zwłaszcza w branżach uznawanych za strategiczne lub prestiżowe. Państwo mogło oferować ulgi podatkowe, zamówienia wojskowe, ochronę celną i przywileje patentowe. Często narzucało też normy jakości, miary i wagi, by ułatwiać handel i chronić reputację krajowych produktów.
Takie działania zwiększały rolę urzędników, kontrolerów i dzierżawców podatków. W praktyce merkantylizm oznaczał więc także rozrost aparatu państwowego.
Najważniejsze informacje związane z merkantylizmem
| Element lub zjawisko | Okres i miejsce | Znaczenie gospodarcze | Ważne zastrzeżenie |
|---|---|---|---|
| Bulionizm | XVI wiek, zwłaszcza Hiszpania i część Anglii | Łączył bogactwo państwa z zasobami złota i srebra oraz sprzyjał kontroli obrotu kruszcem | Nie cały merkantylizm sprowadzał się do gromadzenia metalu; późniejsze nurty kładły większy nacisk na handel i produkcję |
| Dodatni bilans handlowy | XVII–XVIII wiek, Europa Zachodnia | Eksport miał przewyższać import, co według ówczesnego rozumowania zwiększało napływ kruszcu i dochody skarbu | Wczesnonowożytne obliczenia bilansu były niedokładne, a import bywał potrzebny do dalszego reeksportu i rozwoju produkcji |
| Akty nawigacyjne | Od 1651 roku, Anglia | Wspierały krajową żeglugę, przewozy i handel kolonialny, wzmacniając bazę dochodów celnych i potencjał morski | Ich skuteczność była częściowa i zależała także od przewagi militarnej oraz rozwoju finansów publicznych |
| Colbertyzm | Lata 60. i 70. XVII wieku, Francja | Łączył protekcjonizm, wspieranie manufaktur, standaryzację jakości i rozbudowę floty | Nie rozwiązał wszystkich problemów fiskalnych Francji, zwłaszcza w warunkach kosztownych wojen Ludwika XIV |
| Kompanie uprzywilejowane | XVII–XVIII wiek, Anglia, Holandia, Francja | Ułatwiały koncentrację kapitału, organizację dalekosiężnego handlu i pobór dochodów z kolonii | Część ich zysków wynikała z monopolu, przemocy kolonialnej i powiązań politycznych, a nie z samej efektywności rynkowej |
| System kolonialny | XVI–XVIII wiek, Atlantyk i Ocean Indyjski | Zapewniał metropoliom surowce, rynki zbytu, dochody celne i przewagę strategiczną | Był związany z przemocą, niewolnictwem i ograniczaniem rozwoju gospodarczego kolonii |
| Rozbudowa administracji skarbowej | XVII–XVIII wiek, większość monarchii europejskich | Zwiększała zdolność państwa do poboru ceł, akcyz i podatków pośrednich oraz do kontroli handlu | Większa kontrola nie zawsze oznaczała pełną skuteczność; powszechne były przemyt, korupcja i wyjątki przywilejowe |
| Krytyka ekonomii klasycznej | Od końca XVIII wieku, zwłaszcza Szkocja i Anglia | Adam Smith i inni klasycy podważyli pogląd, że bogactwo zależy głównie od kruszcu i restrykcji handlowych | Krytycy często upraszczali merkantylizm, który w praktyce obejmował także rozwój instytucji państwowych i przemysłu |
Przyczyny powstania merkantylizmu
Bezpośrednie przyczyny
Bezpośrednim impulsem była potrzeba finansowania coraz droższych państw i wojen. W XVI i XVII wieku utrzymanie armii zawodowej, floty, twierdz i administracji wymagało stabilnych dochodów. Cła, monopole handlowe i kontrola kolonii wydawały się skutecznymi narzędziami zwiększania wpływów skarbowych.
Drugim czynnikiem była konkurencja między mocarstwami o szlaki handlowe, porty i rynki zamorskie. Sukces jednego państwa często postrzegano jako stratę rywala. Taka logika sprzyjała przekonaniu, że handel międzynarodowy ma charakter gry o sumie bliskiej zeru.
Długotrwałe uwarunkowania strukturalne
W tle znajdowało się przejście od rozdrobnionych gospodarek feudalnych do bardziej zintegrowanych gospodarek państwowych. Monarchie dążyły do centralizacji prawa, ujednolicania miar, rozszerzania opodatkowania i podporządkowywania elit lokalnych. Merkantalistyczna polityka gospodarcza dobrze wpisywała się w ten proces.
Znaczenie miał też napływ srebra z Ameryki po podbojach hiszpańskich. Wzrost ilości pieniądza kruszcowego, zmiany cen i rozwój handlu dalekosiężnego skłaniały do refleksji nad związkiem pieniądza, handlu i potęgi państwa. Wreszcie słabo rozwinięte rynki kapitałowe i ograniczona wiedza statystyczna sprawiały, że rządy częściej ufały narzędziom administracyjnym niż mechanizmom spontanicznej koordynacji rynkowej.
Jak działał mechanizm gospodarczy merkantylizmu?
W centrum merkantylizmu znajdował się związek między handlem zagranicznym a finansami państwa. Jeśli kraj eksportował więcej niż importował, zagraniczni nabywcy płacili różnicę kruszcem albo należnościami, które można było wykorzystać do dalszego handlu i obsługi państwowych zobowiązań. Nie chodziło wyłącznie o sam metal, lecz o zdolność państwa do płacenia za broń, flotę, surowce strategiczne i kredyt wojenny.
Państwo próbowało więc kształtować strukturę gospodarki. Ograniczało import towarów uznawanych za zbędne lub luksusowe, wspierało eksport wyrobów przetworzonych, a surowce chciało sprowadzać tanio, najlepiej z własnych kolonii. Taki model miał zwiększać zatrudnienie w kraju, obroty kupców i wpływy z ceł.
Podatki pośrednie, cła i akcyzy były w tym systemie szczególnie użyteczne, ponieważ dawały gotówkowe dochody skarbowi. W gospodarce nadal w dużym stopniu agrarnej łatwiej było opodatkować port, monopol solny czy obrót winem niż dochód rozproszonych chłopów. Dlatego merkantylizm wzmacniał znaczenie handlu i miast również z powodów fiskalnych.
Mechanizm ten miał jednak ograniczenia. Nadmierne cła podnosiły ceny dla konsumentów, monopole mogły obniżać efektywność, a ścisła reglamentacja hamowała przedsiębiorczość. Ponadto dodatni bilans handlowy wszystkich państw naraz był logicznie niemożliwy. Już współcześni niektórzy autorzy dostrzegali te napięcia.
Skutki krótkoterminowe i długoterminowe
Skutki krótkoterminowe
W krótkim okresie merkantylizm często zwiększał dochody skarbu, poprawiał organizację ceł i sprzyjał rozwojowi wybranych sektorów, zwłaszcza żeglugi, stoczni, zbrojeniówki i części manufaktur. W państwach takich jak Anglia przyczynił się do wzrostu znaczenia marynarki handlowej i wojennej.
Z perspektywy społecznej skutki były nierówne. Kupcy uprzywilejowani, armatorzy, dostawcy dworu i właściciele manufaktur mogli korzystać na ochronie państwa. Z kolei konsumenci płacili wyższe ceny za importowane towary, a kolonie i grupy podporządkowane ponosiły koszty ograniczeń handlowych i przemocy instytucjonalnej.
Skutki długoterminowe
Długofalowo merkantylizm przyczynił się do budowy nowoczesnych instytucji państwowych: administracji skarbowej, polityki celnej, standaryzacji miar, wspierania infrastruktury oraz współpracy między państwem a wielkim handlem. W niektórych krajach stworzył warunki dla późniejszej industrializacji, choć nie był jej jedyną ani wystarczającą przyczyną.
Jednocześnie umocnił system kolonialny i atlantycki handel oparty także na niewolnictwie. To jeden z najważniejszych aspektów jego historii gospodarczej: wzrost zysków metropolii był częściowo możliwy dzięki pracy przymusowej, monopolom i wyzyskowi kolonii. Z tego powodu ocena merkantylizmu nie może ograniczać się do bilansów handlu i dochodów państwa.
W historii myśli ekonomicznej znaczenie merkantylizmu polegało również na tym, że stał się punktem odniesienia dla krytyki ekonomii klasycznej. Adam Smith, David Hume i inni autorzy końca XVIII wieku odrzucali utożsamianie bogactwa z kruszcem oraz nadmierne przywiązanie do ograniczeń handlu. W ten sposób spór z merkantylizmem pomógł ukształtować nowoczesną ekonomię.
Merkantylizm a podobne koncepcje i systemy
Merkantylizm bywa porównywany z fizjokratyzmem. Różnica jest zasadnicza: fizjokraci XVIII wieku uważali, że głównym źródłem produktu dodatkowego jest rolnictwo, podczas gdy merkantyliści większą wagę przywiązywali do handlu, fiskalizmu i przemysłu.
W porównaniu z liberalizmem klasycznym merkantylizm znacznie szerzej dopuszczał interwencję państwa. Dla Adama Smitha bogactwo narodów wynikało z podziału pracy i swobodniejszej wymiany, a nie z kumulacji złota. Smith krytykował monopolistyczne kompanie i restrykcje handlowe, choć dostrzegał znaczenie obronności, na przykład w przypadku żeglugi.
Merkantylizm różni się też od nowoczesnego protekcjonizmu rozwojowego, choć istnieją podobieństwa. W XIX i XX wieku niektórzy autorzy, jak Friedrich List, bronili ochrony „młodych gałęzi przemysłu”. To nie był jednak prosty powrót do merkantylizmu, ponieważ List działał już w innym świecie instytucji, technologii i rynku narodowego.
Bliski merkantylizmowi był kameralizm, zwłaszcza w państwach niemieckich. Kameralizm mocniej jednak akcentował administrację, zasiedlanie, gospodarkę domenową i wewnętrzne zasoby państwa, a mniej handel oceaniczny.
Mity i nieporozumienia
- Merkantylizm nie był jedną książkową teorią autorstwa jednego myśliciela, lecz zbiorem różnych poglądów i praktyk.
- Nie sprowadzał się wyłącznie do „gromadzenia złota”. Wielu merkantylistów uważało, że kruszec napływa dzięki eksportowi i sprawnej gospodarce.
- Nie wszystkie państwa realizowały identyczną politykę; Anglia, Francja i Hiszpania miały odmienne priorytety.
- Merkantylizm nie oznaczał automatycznie sukcesu gospodarczego. Niektóre regulacje pomagały wybranym sektorom, inne tworzyły nieefektywność i korupcję.
- Nie był przeciwieństwem wszelkiego rynku. Kupcy, kredyt i prywatne przedsiębiorstwa odgrywały dużą rolę, ale w ścisłym związku z państwem.
- Nie można oceniać go wyłącznie z perspektywy późniejszej ekonomii klasycznej; trzeba uwzględnić realia epoki wojen dynastycznych i kolonialnej rywalizacji.
- Rozwój handlu w epoce merkantylizmu nie przynosił korzyści wszystkim; część zysków była oparta na przemocy, niewolnictwie i nierównych relacjach imperialnych.
Skąd wiemy o merkantylizmie? Źródła i ich ograniczenia
Historycy gospodarczy badają merkantylizm na podstawie traktatów ekonomicznych, ustaw celnych, aktów nawigacyjnych, korespondencji urzędników, ksiąg skarbowych, rejestrów portowych, danych celnych oraz rachunków kompanii handlowych. Ważne są także dokumenty kolonialne, taryfy przewozowe, statuty manufaktur i materiały sądowe dotyczące przemytu.
Źródła te mają jednak ograniczenia. Rejestry celne bywają niepełne, bo znaczna część obrotu omijała oficjalny pobór opłat. Teksty doktrynalne pokazują raczej to, co autorzy chcieli osiągnąć, niż rzeczywiste funkcjonowanie gospodarki. Ponadto granice państw, jednostki miary i waluty zmieniały się, co utrudnia porównania ilościowe.
Spory historyków dotyczą więc nie tylko interpretacji, ale i samych danych. Na przykład bilanse handlu zagranicznego dla XVII wieku są zwykle rekonstrukcjami opartymi na fragmentarycznych materiałach, a nie pełnymi współczesnymi statystykami. Coraz więcej zmienia digitalizacja archiwów i łączenie metod historii gospodarczej z analizą sieci handlowych, cen i przepływów pieniężnych.
Ciekawostki istotne merytorycznie
- Termin „merkantylizm” upowszechnił się głównie dzięki późniejszym krytykom; wielu autorów epoki nie nazywało samych siebie merkantylistami.
- Hiszpania, mimo ogromnego napływu srebra z Ameryki, nie zbudowała dzięki temu trwałej przewagi przemysłowej, co dobrze pokazuje ograniczenia prostego bulionizmu.
- Akty nawigacyjne Anglii były jednocześnie instrumentem handlowym i strategicznym, bo wspierały rezerwuar marynarzy dla floty wojennej.
- W colbertyzmie szczegółowo regulowano jakość wyrobów, w tym tkanin, aby chronić renomę francuskiego eksportu.
- Niektóre kompanie handlowe mogły prowadzić wojnę, zawierać traktaty i bić monetę, co pokazuje, jak płynna była granica między biznesem a państwem.
- Merkantylistyczne ograniczenia często pobudzały przemyt, zwłaszcza tam, gdzie cła były wysokie, a granice morskie trudne do nadzoru.
- Część badaczy podkreśla, że merkantylizm był bardziej „sztuką rządzenia gospodarką” niż pełną teorią ekonomiczną w nowoczesnym sensie.
- W niektórych krajach polityka merkantylistyczna wspierała imigrację wykwalifikowanych rzemieślników, ponieważ know-how było traktowane jako zasób strategiczny.
FAQ
Czy merkantylizm był systemem gospodarczym czy teorią ekonomiczną?
Był jednym i drugim, ale w niejednakowym stopniu. Z jednej strony stanowił zbiór idei o bogactwie, handlu i roli państwa, a z drugiej bardzo konkretną praktykę polityczną: cła, monopole, regulacje kolonialne, wspieranie floty i manufaktur.
Dlatego w historii myśli ekonomicznej mówi się o doktrynie, a w historii gospodarczej także o rzeczywistym modelu działania państw w epoce wczesnonowożytnej.
Dlaczego merkantyliści cenili złoto i srebro?
W epoce, gdy pieniądz kruszcowy odgrywał centralną rolę w handlu międzynarodowym i finansowaniu wojen, zasoby złota i srebra zwiększały zdolność państwa do działania. Kruszec był potrzebny do opłacania importu strategicznych towarów, żołdu, długu i wydatków dworu.
Nie wszyscy merkantyliści uważali jednak, że samo posiadanie metalu wystarczy. Wielu sądziło, że trwały napływ kruszcu wymaga silnego eksportu i aktywnej polityki gospodarczej.
Jakie państwo najlepiej uosabia merkantylizm?
Najczęściej wskazuje się Anglię i Francję XVII wieku, ale z różnych powodów. Anglia jest przykładem merkantylizmu morskiego i kolonialnego, związanego z akty nawigacyjnymi, rozwojem floty i kompaniami handlowymi.
Francja Colberta pokazuje natomiast bardziej administracyjną i przemysłową odmianę merkantylizmu. Żadne z tych państw nie wyczerpuje jednak całego zjawiska.
Czy merkantylizm sprzyjał rozwojowi gospodarczemu?
W niektórych obszarach tak. Mógł wspierać rozwój żeglugi, portów, manufaktur, administracji skarbowej i infrastruktury. Czasem pomagał też integrować rynek wewnętrzny i budować zdolność państwa do długofalowego działania.
Jednocześnie powodował koszty: wyższe ceny, przywileje monopolistyczne, presję fiskalną, przemyt oraz podporządkowanie kolonii potrzebom metropolii. Dlatego jego wpływ był zróżnicowany społecznie i regionalnie.
Dlaczego merkantylizm został skrytykowany?
Krytykowano go za utożsamianie bogactwa z kruszcem, za przesadną wiarę w restrykcje handlowe oraz za sprzyjanie monopolom. Autorzy ekonomii klasycznej argumentowali, że dobrobyt zależy bardziej od produktywności, podziału pracy i efektywnej wymiany niż od samego bilansu handlu.
Ważna była też krytyka praktyczna: wiele regulacji działało słabiej, niż zakładali ustawodawcy, a wysokie cła i zakazy rodziły obchodzenie prawa.
Czy merkantylizm i kolonializm były ze sobą powiązane?
Tak, bardzo silnie. Kolonie dostarczały surowców, metale szlachetne i towary tropikalne, a zarazem stanowiły rynek zbytu dla produktów metropolii. Ograniczenia handlowe miały utrzymywać tę zależność i kierować zyski do centrum imperium.
Trzeba jednak podkreślić, że ta zależność była często utrzymywana przemocą i prawem nierówności. Z gospodarczego punktu widzenia była to część logiki merkantylistycznej, ale z ludzkiego i społecznego punktu widzenia oznaczała podporządkowanie i wyzysk.
Czy dzisiejsze państwa prowadzą politykę merkantylistyczną?
W sensie ścisłym nie, bo nie działają już w świecie pieniądza kruszcowego, kompanii kolonialnych i monarchii dynastycznych. Jednak niektóre współczesne polityki protekcjonistyczne, eksportowe czy strategiczno-przemysłowe bywają opisywane jako „neo-merkantylistyczne”.
To jednak analogia, a nie tożsamość. Współczesna gospodarka światowa działa w innych ramach instytucjonalnych, prawnych i finansowych niż Europa XVII wieku.
