Monetaryzm – czym jest?

Monetaryzm to nurt w ekonomii, który uznaje podaż pieniądza za kluczowy czynnik wpływający na poziom cen, inflację, a pośrednio także na aktywność gospodarczą. W historii myśli ekonomicznej termin ten odnosi się przede wszystkim do szkoły rozwiniętej po II wojnie światowej, szczególnie w Stanach Zjednoczonych, kojarzonej z Miltonem Friedmanem i środowiskiem Uniwersytetu Chicagowskiego. Nie jest to jednak po prostu teoria „większej roli rynku”, lecz określony sposób myślenia o pieniądzu, banku centralnym i granicach polityki państwa. Monetaryzm odegrał ogromną rolę w sporach o przyczyny inflacji lat 70. XX wieku i wpłynął na praktykę polityki pieniężnej w wielu krajach.

Czym jest monetaryzm?

Monetaryzm, od angielskiego monetarism, to doktryna ekonomiczna i zarazem nurt historii myśli ekonomicznej, według którego zmiany ilości pieniądza w gospodarce mają zasadnicze znaczenie dla zmian poziomu cen, nominalnego dochodu oraz przebiegu cyklu koniunkturalnego. W wersji klasycznej monetaryści twierdzili, że inflacja jest przede wszystkim zjawiskiem pieniężnym, czyli trwały wzrost cen wynika głównie z nadmiernego wzrostu podaży pieniądza względem produkcji.

W sensie historycznym monetaryzm należy odróżnić od wcześniejszej ilościowej teorii pieniądza. Monetaryści nawiązywali do starszej tradycji, obecnej już u Davida Hume’a, Irvinga Fishera i ekonomistów z Cambridge, ale nadali jej nową postać, dostosowaną do gospodarki XX wieku, systemu bankowości centralnej i sporów z keynesizmem.

W sensie współczesnym słowo „monetaryzm” bywa używane szerzej i mniej precyzyjnie, czasem jako etykieta dla każdej polityki antyinflacyjnej opartej na wysokich stopach procentowych. Historycznie to uproszczenie. Klasyczny monetaryzm był bardziej konkretny: chodziło o stabilny wzrost podaży pieniądza, ograniczenie uznaniowości banku centralnego oraz sceptycyzm wobec prób „sterowania” gospodarką przez aktywną politykę popytową.

Czas, miejsce i kontekst historyczny

Monetaryzm jako wyraźnie rozpoznawalna szkoła ekonomiczna ukształtował się głównie w Stanach Zjednoczonych od lat 50. do lat 70. XX wieku. Jego najważniejszym ośrodkiem był Uniwersytet Chicagowski, choć wpływ nurtu szybko przekroczył granice USA i objął Wielką Brytanię, RFN, Kanadę oraz debatę w instytucjach międzynarodowych.

Bezpośrednim tłem była dominacja keynesizmu po wielkim kryzysie lat 30. i po II wojnie światowej. W wielu państwach rozwiniętych przyjmowano wówczas, że rząd i bank centralny mogą aktywnie stabilizować gospodarkę przez wydatki publiczne, podatki, stopy procentowe i zarządzanie popytem globalnym. Przez pewien czas, szczególnie w latach 50. i 60., wydawało się to skuteczne: wzrost gospodarczy był wysoki, bezrobocie umiarkowane, a kryzysy płytsze niż przed wojną.

Sytuacja zmieniła się w latach 70., gdy wiele gospodarek zachodnich doświadczyło jednocześnie wysokiej inflacji i słabego wzrostu, czyli stagflacji. To zjawisko podważyło uproszczone wersje keynesizmu i zwiększyło atrakcyjność monetaryzmu. W praktyce politycznej idee monetarystyczne stały się szczególnie wpływowe pod koniec lat 70. i w latach 80., m.in. w Stanach Zjednoczonych za prezesury Paula Volckera w Rezerwie Federalnej oraz w Wielkiej Brytanii za rządów Margaret Thatcher, choć wdrożenia te nie zawsze odpowiadały podręcznikowej wersji doktryny.

Najważniejsi przedstawiciele i instytucje

Najbardziej znanym przedstawicielem monetaryzmu był Milton Friedman, amerykański ekonomista, laureat Nagrody Nobla z 1976 roku. Ważną rolę odegrała także Anna J. Schwartz, współautorka fundamentalnej pracy o historii pieniądza w USA, a także Karl Brunner i Allan Meltzer, którzy rozwijali analityczne podstawy nurtu.

Instytucjonalnie monetaryzm wiąże się przede wszystkim z:

• Uniwersytetem Chicagowskim, jako głównym centrum badań i debat,
• Systemem Rezerwy Federalnej w USA, jako kluczowym polem sporów o politykę pieniężną,
• Bankiem Anglii i brytyjskim skarbem państwa w okresie eksperymentów antyinflacyjnych lat 80.,
• środowiskami analitycznymi banków centralnych, które przejęły część monetarystycznego nacisku na stabilność cen.

Trzeba jednak zaznaczyć, że nie wszyscy zwolennicy stabilnej polityki pieniężnej byli monetarystami w ścisłym sensie. Część późniejszych bankierów centralnych wykorzystywała wnioski podobne do monetarystycznych, ale opierała je już na innych modelach, zwłaszcza nowej ekonomii klasycznej i późniejszej makroekonomii głównego nurtu.

Podstawowe założenia monetaryzmu

Monetaryzm wyrósł z przekonania, że pieniądz nie jest tylko technicznym środkiem wymiany, lecz ważnym czynnikiem kształtującym gospodarkę. Klasyczne założenia tego nurtu można streścić w kilku punktach.

• Podaż pieniądza ma decydujące znaczenie dla inflacji w długim okresie.
• Popyt na pieniądz jest względnie stabilny, więc zmiany ilości pieniądza dają się powiązać ze zmianami dochodu nominalnego i cen.
• Aktywna, uznaniowa polityka stabilizacyjna państwa często przynosi skutki odwrotne do zamierzonych z powodu opóźnień, błędnych prognoz i reakcji uczestników rynku.
• Istnieje naturalna stopa bezrobocia, poniżej której nie da się trwale utrzymać zatrudnienia wyłącznie przez pobudzanie popytu.
• W długim okresie gospodarka wraca do realnych ograniczeń podaży, produktywności, struktury rynku pracy i oczekiwań.

Z tego wynikał postulat, by bank centralny zamiast próbować stale korygować koniunkturę, prowadził przewidywalną politykę utrzymującą umiarkowany i stabilny wzrost podaży pieniądza.

Monetaryzm a keynesizm

Spór między monetaryzmem a keynesizmem był jednym z najważniejszych konfliktów w historii ekonomii XX wieku. Keynesiści podkreślali znaczenie popytu globalnego, inwestycji, niepewności i aktywnej roli państwa, zwłaszcza w okresach recesji. Monetaryści odpowiadali, że wiele wahań gospodarczych wynika z błędów polityki pieniężnej i że państwo często destabilizuje gospodarkę zamiast ją stabilizować.

Różnica nie polegała na tym, że jedni „wierzyli w rynek”, a drudzy „w państwo”. Dotyczyła raczej tego, jak działa pieniądz, jak szybko gospodarka dostosowuje się do zmian oraz czy władze publiczne dysponują wiedzą i narzędziami pozwalającymi trafnie sterować popytem.

W latach 60. centralnym polem sporu była tzw. krzywa Phillipsa, czyli obserwowana zależność między inflacją a bezrobociem. Część ekonomistów uważała, że można przez pewien czas „wybierać” między wyższą inflacją a niższym bezrobociem. Friedman i Edmund Phelps argumentowali, że taki wybór ma co najwyżej charakter krótkookresowy; w długim okresie próba utrzymywania bezrobocia poniżej poziomu naturalnego prowadzi głównie do przyspieszenia inflacji.

Monetaryzm w praktyce polityki gospodarczej

Największy wpływ praktyczny monetaryzm osiągnął w latach 70. i 80. XX wieku. W USA wysoka inflacja, sięgająca dwucyfrowych wartości rocznych pod koniec lat 70., skłoniła Rezerwę Federalną do zdecydowanego zacieśnienia polityki pieniężnej. Od 1979 roku, pod kierownictwem Paula Volckera, Fed próbował mocniej kontrolować agregaty pieniężne, a nie tylko krótkoterminowe stopy procentowe.

W Wielkiej Brytanii rząd Margaret Thatcher również odwoływał się do inspiracji monetarystycznych. Zakładano, że ograniczenie wzrostu podaży pieniądza i dyscyplina fiskalna pomogą złamać inflację, która w latach 70. była bardzo wysoka. W praktyce wdrażanie tych założeń okazało się trudne: relacje między agregatami pieniężnymi, stopami procentowymi i aktywnością gospodarczą nie były tak stabilne, jak przewidywała część modeli.

To ważne rozróżnienie: monetaryzm wywarł wielki wpływ na politykę, ale konkretne programy antyinflacyjne bywały mieszanką różnych inspiracji. Obejmowały nie tylko kontrolę pieniądza, lecz także reformy rynku pracy, liberalizację, zmiany podatkowe i dostosowania kursowe.

Od sukcesu do rewizji: dlaczego klasyczny monetaryzm osłabł?

Już w latach 80. pojawiły się trudności z praktycznym stosowaniem ścisłych reguł monetarystycznych. Jednym z problemów była niestabilność popytu na pieniądz w warunkach innowacji finansowych. Rozwój nowych instrumentów, deregulacja bankowości i zmiany zachowań oszczędzających sprawiły, że agregaty pieniężne, takie jak M1 czy M2, nie zachowywały się tak przewidywalnie jak wcześniej.

W rezultacie wiele banków centralnych odeszło od prostego celu w postaci wzrostu podaży pieniądza. Nie oznaczało to jednak całkowitego zaniku dziedzictwa monetaryzmu. Pozostało kilka trwałych elementów:

• przekonanie, że trwała inflacja nie może być zrozumiana bez analizy pieniądza i polityki banku centralnego,
• duży nacisk na wiarygodność instytucji monetarnych,
• sceptycyzm wobec prób trwałego obniżania bezrobocia przez ekspansję nominalnego popytu,
• preferencja dla reguł i przewidywalności zamiast całkowitej uznaniowości.

Dlatego w historii ekonomii częściej mówi się dziś, że klasyczny monetaryzm jako zwarta szkoła osłabł, ale wiele jego intuicji zostało wchłoniętych przez późniejszą makroekonomię i praktykę bankowości centralnej.

Najważniejsze informacje związane z Monetaryzm – czym jest?

Przyczyny powstania monetaryzmu

Powstanie monetaryzmu miało zarówno przyczyny bezpośrednie, jak i długotrwałe uwarunkowania strukturalne.

Przyczyny bezpośrednie

• Rozczarowanie skutecznością uproszczonych wersji polityki keynesowskiej, zwłaszcza gdy inflacja zaczęła rosnąć mimo prób stabilizacji gospodarki.
• Debata o wielkim kryzysie i roli Rezerwy Federalnej w latach 1929–1933, która skłoniła ekonomistów do ponownego badania znaczenia podaży pieniądza.
• Wzrost inflacji w USA i Europie Zachodniej w latach 60. i 70., który wymagał lepszego wyjaśnienia niż samo odwołanie do kosztów i napięć społecznych.

Długotrwałe uwarunkowania strukturalne

• Dziedzictwo ilościowej teorii pieniądza rozwijanej od XVIII wieku.
• Rozwój statystyki gospodarczej po II wojnie światowej, który umożliwił analizę agregatów pieniężnych, cen i produktu narodowego.
• Powstanie nowoczesnych banków centralnych i coraz większe znaczenie polityki pieniężnej w gospodarce opartej na pieniądzu fiducjarnym, a nie na pełnej wymienialności na kruszec.
• Rosnąca skala interwencji państwa, która prowokowała pytania o granice skutecznego zarządzania gospodarką.

Mechanizm gospodarczy monetaryzmu

Monetaryzm opiera się na tezie, że gdy ilość pieniądza w gospodarce rośnie znacznie szybciej niż realna produkcja dóbr i usług, to w dłuższym okresie prowadzi to głównie do wzrostu cen. Nie oznacza to, że każdy nowy pieniądz natychmiast wywołuje identyczny wzrost inflacji, ale że trwałe rozminięcie tempa wzrostu pieniądza i produkcji jest trudne do utrzymania bez skutków cenowych.

W uproszczeniu mechanizm wygląda następująco:

• bank centralny i system bankowy zwiększają podaż pieniądza,
• gospodarstwa domowe i przedsiębiorstwa dysponują większymi zasobami płynnych środków,
• rośnie popyt na towary, usługi, aktywa finansowe lub kredyt,
• przy ograniczonej podaży realnej część wzrostu popytu przekłada się na wzrost cen,
• jeśli uczestnicy rynku oczekują dalszej inflacji, dostosowują płace, kontrakty i ceny, co utrwala proces inflacyjny.

Monetaryści podkreślali też znaczenie opóźnień. Skutki zmian polityki pieniężnej nie pojawiają się tego samego dnia. Między decyzją banku centralnego a reakcją cen, produkcji i zatrudnienia może upłynąć wiele miesięcy, a czasem dłużej. Z tego powodu, ich zdaniem, aktywne „dostrajanienie” gospodarki jest ryzykowne, bo polityka może zadziałać dopiero wtedy, gdy sytuacja koniunkturalna już się zmieni.

W praktyce szczególne znaczenie miały agregaty pieniężne, takie jak M1 czy M2, czyli różne miary ilości pieniądza obejmujące gotówkę, depozyty bieżące i część oszczędności. Problem polegał na tym, że wraz z rozwojem systemu finansowego granice między tymi kategoriami stawały się coraz mniej stabilne.

Skutki krótkoterminowe i długoterminowe

W krótkim okresie wpływ monetaryzmu był przede wszystkim intelektualny i polityczny. Zmienił sposób dyskusji o inflacji, odpowiedzialności banków centralnych i granicach polityki państwa. Programy inspirowane monetaryzmem przyczyniły się do obniżenia inflacji w wielu krajach rozwiniętych, ale często wiązało się to z kosztami społecznymi: recesją, spadkiem produkcji przemysłowej i wzrostem bezrobocia.

W Stanach Zjednoczonych recesje z początku lat 80. były głębokie, lecz po ich zakończeniu inflacja wyraźnie spadła. W Wielkiej Brytanii skutki społeczne były również bardzo dotkliwe, szczególnie dla regionów przemysłowych i części klasy robotniczej. Dlatego ocena monetaryzmu nie sprowadza się do prostego stwierdzenia, że „zadziałał” albo „nie zadziałał”. Zależy od tego, czy miernikiem sukcesu jest samo obniżenie inflacji, czy także koszty przejściowe i dystrybucja tych kosztów.

W długim okresie najważniejszym skutkiem było trwałe przesunięcie centrum polityki makroekonomicznej w stronę stabilności cen. Wiele krajów zwiększyło niezależność banków centralnych, ograniczyło przyzwolenie na wysoką inflację i przyjęło bardziej regułowy styl polityki pieniężnej. Nawet tam, gdzie porzucono ścisłą kontrolę podaży pieniądza, pozostało przekonanie, że inflacja nie jest zjawiskiem, które można trwale ignorować w imię krótkookresowego pobudzania wzrostu.

Porównanie z podobnymi koncepcjami

Monetaryzm warto porównać z kilkoma innymi nurtami historii ekonomii.

Monetaryzm a keynesizm

Keynesizm większy nacisk kładzie na popyt globalny, inwestycje, niestabilność oczekiwań i aktywną rolę państwa. Monetaryzm bardziej akcentuje podaż pieniądza, ograniczenia wiedzy władz publicznych i długookresową neutralność pieniądza wobec wielkości realnych.

Monetaryzm a klasyczna ilościowa teoria pieniądza

Monetaryzm wyrasta z tej tradycji, ale jest nowocześniejszy instytucjonalnie. Uwzględnia rolę banku centralnego, nowoczesnego systemu bankowego, oczekiwań inflacyjnych i analizy empirycznej danych makroekonomicznych XX wieku.

Monetaryzm a nowa ekonomia klasyczna

Nowa ekonomia klasyczna, rozwijana od lat 70., przejęła część intuicji monetaryzmu, ale mocniej podkreślała racjonalne oczekiwania i szybsze dostosowania rynku. W efekcie była pod pewnymi względami bardziej radykalna niż monetaryzm Friedmana.

Monetaryzm a współczesny cel inflacyjny

Współczesne banki centralne najczęściej nie sterują gospodarką przez sztywne cele dla podaży pieniądza. Zamiast tego dążą do określonej inflacji, zwykle za pomocą stóp procentowych, komunikacji i prognoz. To rozwiązanie jest częściowo spadkobiercą monetaryzmu, ale nie jego prostą kontynuacją.

Mity i nieporozumienia

• Monetaryzm nie oznacza po prostu „mało państwa”. To przede wszystkim teoria roli pieniądza i polityki banku centralnego.
• Monetaryści nie twierdzili, że pieniądz ma znaczenie wyłącznie dla cen. Uważali, że w krótkim okresie wpływa też na produkcję i zatrudnienie.
• Nie każda polityka antyinflacyjna jest monetarystyczna. Wiele programów korzystało z innych narzędzi i teorii.
• Monetaryzm nie został po prostu całkowicie obalony. Jako ścisła szkoła osłabł, ale jego część została włączona do głównego nurtu ekonomii.
• Friedman nie uważał, że bank centralny jest niepotrzebny. Przeciwnie, przypisywał mu wielką odpowiedzialność, ale chciał ograniczyć jego uznaniowość.
• Twierdzenie, że inflacja jest zjawiskiem pieniężnym, dotyczy głównie trwałej inflacji w długim okresie, a nie każdego krótkotrwałego skoku cen.

Źródła wiedzy i ich ograniczenia

Historycy gospodarczy i badacze historii myśli ekonomicznej czerpią wiedzę o monetaryzmie z kilku typów źródeł. Najważniejsze są publikacje ekonomiczne, artykuły naukowe, zapisy debat akademickich, dokumenty banków centralnych, dane statystyczne o podaży pieniądza, inflacji, stopach procentowych i produkcji, a także korespondencja i wspomnienia uczestników sporów.

Istotne znaczenie mają również stenogramy posiedzeń banków centralnych, dokumenty rządowe oraz statystyki makroekonomiczne. Dzięki nim można badać nie tylko teorię, ale też to, jak idee monetarystyczne wpływały na realną politykę gospodarczą.

Źródła te mają jednak ograniczenia. Agregaty pieniężne zmieniały definicję, granice między kategoriami pieniądza bywały płynne, a dane z różnych krajów są porównywalne tylko częściowo. Również pamiętniki i wypowiedzi polityków mogą przedstawiać wdrażane decyzje w sposób bardziej spójny, niż były one w rzeczywistości. Dlatego badacz musi stale odróżniać program doktrynalny od praktyki rządzenia.

Ciekawostki

• Hasło, że inflacja jest „zawsze i wszędzie zjawiskiem pieniężnym”, jest jednym z najbardziej rozpoznawalnych skrótów myślowych kojarzonych z Miltonem Friedmanem.
• Monetaryści odegrali ważną rolę w reinterpretacji wielkiego kryzysu, przesuwając uwagę z samego załamania giełdowego na błędy systemu bankowego i banku centralnego.
• Klasyczny monetaryzm preferował regułę stałego wzrostu podaży pieniądza, ale niewiele dużych banków centralnych stosowało ją długo w czystej postaci.
• Silny wzrost znaczenia monetaryzmu przypadł na okres rozpadu systemu z Bretton Woods i odejścia od stabilnych kursów walutowych na początku lat 70.
• Monetaryzm był wpływowy nie tylko w świecie anglosaskim; debaty o podaży pieniądza i inflacji toczyły się też intensywnie w RFN, gdzie pamięć o inflacji miała szczególną wagę społeczną.
• W praktyce politycznej programy uznawane za monetarystyczne często łączono z liberalizacją finansową, co paradoksalnie utrudniało kontrolę agregatów pieniężnych.
• W latach 80. część ekonomistów uznała, że monetaryzm wygrał spór o inflację, ale przegrał spór o najlepszy techniczny sposób prowadzenia polityki pieniężnej.
• Spory o monetaryzm odżyły po kryzysie finansowym 2008 roku, gdy ponownie zaczęto pytać o relację między kreacją pieniądza, bilansem banków centralnych i inflacją.

FAQ

Czy monetaryzm to to samo co liberalizm gospodarczy?

Nie. Monetaryzm jest przede wszystkim teorią pieniądza, inflacji i polityki banku centralnego. Często łączył się z bardziej liberalnym podejściem do gospodarki, ale nie był z nim tożsamy.

Można być zwolennikiem stabilnej polityki pieniężnej bez przyjmowania całego pakietu poglądów na prywatyzację, deregulację czy politykę społeczną. W praktyce historycznej te nurty często jednak się łączyły.

Kto stworzył monetaryzm?

Nie stworzyła go jedna osoba, ale jego najważniejszym przedstawicielem był Milton Friedman. Duży wkład w rozwój nurtu miała też Anna J. Schwartz oraz inni ekonomiści związani z analizą pieniądza i polityki banku centralnego.

Monetaryzm wyrósł ze starszej tradycji ilościowej teorii pieniądza, więc lepiej mówić o przekształceniu i unowocześnieniu istniejących idei niż o nagłym „wynalezieniu” nowej doktryny.

Dlaczego monetaryzm stał się popularny w latach 70. XX wieku?

Ponieważ wiele krajów rozwiniętych doświadczyło wtedy stagflacji, czyli połączenia wysokiej inflacji i słabego wzrostu. To podważyło przekonanie, że można łatwo sterować kompromisem między inflacją a bezrobociem.

Monetaryzm oferował przekonujące wyjaśnienie trwałej inflacji i wskazywał na znaczenie błędów polityki pieniężnej. Dzięki temu zyskał wpływ zarówno w debacie akademickiej, jak i w polityce gospodarczej.

Czy monetaryzm oznaczał kontrolę ilości gotówki w obiegu?

Nie tylko gotówki. Monetaryści interesowali się szerzej rozumianą podażą pieniądza, obejmującą także różne rodzaje depozytów bankowych. W nowoczesnej gospodarce to właśnie te formy pieniądza mają ogromne znaczenie dla płatności, kredytu i popytu.

Problem polegał na tym, że wraz z rozwojem systemu finansowego definicje pieniądza stawały się coraz bardziej złożone, co utrudniało praktyczne stosowanie prostych reguł.

Czy monetaryzm pokonał inflację?

Monetaryzm odegrał dużą rolę w zmianie myślenia o inflacji i przyczynił się do polityk, które ją obniżyły, zwłaszcza w latach 80. Nie można jednak przypisać tego wyłącznie jednej doktrynie.

Na spadek inflacji wpłynęły także zmiany instytucjonalne, wiarygodność banków centralnych, osłabienie części presji płacowej, globalizacja handlu oraz konkretne warunki krajowe. Historycznie był to proces bardziej złożony niż prosty triumf jednej szkoły.

Dlaczego klasyczny monetaryzm stracił znaczenie?

Głównie dlatego, że w praktyce trudno było utrzymać stabilną zależność między agregatami pieniężnymi a inflacją lub dochodem nominalnym. Innowacje finansowe i deregulacja zmieniały sposób, w jaki ludzie i firmy przechowywali środki pieniężne.

W efekcie banki centralne częściej przechodziły do strategii celu inflacyjnego i zarządzania stopami procentowymi. Nie oznaczało to jednak odrzucenia całego dorobku monetaryzmu, lecz jego częściową rewizję.

Jakie znaczenie ma monetaryzm dzisiaj?

Dziś monetaryzm rzadko występuje w czystej, podręcznikowej postaci, ale nadal jest ważny historycznie i analitycznie. Przypomina, że trwałej inflacji nie da się zrozumieć bez polityki pieniężnej oraz że wiarygodność banku centralnego ma duże znaczenie.

W historii ekonomii monetaryzm pozostaje jednym z najważniejszych nurtów drugiej połowy XX wieku, bo zmienił zarówno teorię makroekonomiczną, jak i praktykę zarządzania pieniądzem w nowoczesnych państwach.