Najniższe oszczędności gospodarstw domowych – w którym kraju odkłada się najmniej?

Najmniej odkładają gospodarstwa domowe w Grecji, jeśli przyjąć najbardziej standardowe i porównywalne kryterium dla Europy, czyli stopę oszczędności gospodarstw domowych w relacji do dochodu do dyspozycji brutto. W najnowszych porównywalnych rocznych danych publikowanych przez Eurostat i OECD Grecja od dłuższego czasu pozostaje na końcu zestawienia, a jej wynik jest ujemny, co oznacza, że przeciętne gospodarstwa domowe wydają więcej, niż wynosi ich dochód do dyspozycji w danym okresie. To ważne rozróżnienie: ranking nie pokazuje, ile pieniędzy ktoś ma na koncie, lecz jaką część bieżących dochodów odkłada lub konsumuje. Właśnie dlatego jest to jeden z najbardziej użytecznych rankingów ekonomicznych opisujących finansową odporność mieszkańców.

Grecja odkłada najmniej – ranking opiera się na stopie oszczędności gospodarstw domowych

W tym artykule przez „najniższe oszczędności gospodarstw domowych” rozumiem stopę oszczędności gospodarstw domowych netto lub brutto jako odsetek dochodu do dyspozycji, a dokładniej najczęściej stosowaną w europejskich porównaniach household saving rate. To standard używany przez Eurostat i OECD w rachunkach narodowych sektora gospodarstw domowych.

Najbardziej porównywalny szeroki ranking da się dziś zbudować dla państw Unii Europejskiej i kilku innych gospodarek europejskich na podstawie najnowszego wspólnego pełnego roku danych. Dla spójności metodologicznej przyjmuję więc roczne dane za 2023 r., ponieważ dla tego okresu dostępny jest szeroki, porównywalny zestaw wyników dla wielu państw według tej samej definicji. Nowsze dane kwartalne istnieją dla części krajów, ale nie tworzą jeszcze równie kompletnego porównania rocznego.

Co mierzy ten ranking i jak interpretować wyniki

Stopa oszczędności gospodarstw domowych pokazuje, jaka część dochodu do dyspozycji nie została przeznaczona na konsumpcję. W uproszczeniu:

• dochód do dyspozycji to dochód po uwzględnieniu podatków, składek i transferów,
• konsumpcja to bieżące wydatki gospodarstw domowych,
• oszczędności to różnica między dochodem a wydatkami konsumpcyjnymi.

Jeśli wskaźnik jest dodatni, gospodarstwa domowe średnio odkładają część dochodu. Jeśli jest ujemny, przeciętnie finansują część wydatków przez uszczuplanie wcześniejszych zasobów, sprzedaż aktywów lub wzrost zadłużenia. Ujemna stopa oszczędności nie oznacza, że każda rodzina w danym kraju żyje na kredyt, lecz że tak wygląda wynik całego sektora gospodarstw domowych w rachunkach narodowych.

Ranking obejmuje państwa UE z dostępnymi i porównywalnymi danymi za pełny rok 2023. Jednostką jest procent dochodu do dyspozycji brutto. Wyższa wartość oznacza większą skłonność do oszczędzania, a niższa – mniejszą. W tym zestawieniu interesuje nas dolna część rankingu, czyli kraje, w których odkłada się najmniej.

Ranking najniższych oszczędności gospodarstw domowych

Źródłem porównania są dane Eurostatu o stopie oszczędności gospodarstw domowych w ujęciu rocznym, zgodne z europejskim systemem rachunków narodowych. W części państw wartości mogą być później korygowane w ramach rutynowych rewizji rachunków sektorowych.

Dlaczego właśnie te kraje znalazły się najwyżej w rankingu najniższych oszczędności

Grecja

Grecja zajmuje pierwsze miejsce w tym niekorzystnym rankingu, ponieważ jej stopa oszczędności pozostaje ujemna. To najważniejsza informacja z całego zestawienia. W praktyce oznacza to, że cały sektor gospodarstw domowych nie generował dodatniej nadwyżki bieżących dochodów nad konsumpcją.

Na pozycję Grecji wpływa kilka zjawisk jednocześnie: relatywnie słabsza siła nabywcza części gospodarstw, długotrwałe skutki kryzysu zadłużeniowego, wysoki udział wydatków nieelastycznych oraz ograniczona przestrzeń do budowania oszczędności po latach presji dochodowej. Nawet przy poprawie koniunktury część rodzin najpierw odbudowuje bieżący poziom życia, a dopiero później oszczędności.

Polska

Polska z wynikiem bliskim zera znalazła się bardzo wysoko, czyli bardzo nisko pod względem zdolności do odkładania pieniędzy. To rezultat szczególnie istotny dla polskich czytelników, bo pokazuje, że w 2023 r. przeciętne gospodarstwo domowe miało minimalny margines bezpieczeństwa finansowego w rachunkach narodowych.

Głównym czynnikiem była wysoka inflacja z poprzedniego okresu i jej opóźniony wpływ na budżety domowe. Nawet jeśli nominalne dochody rosły, część wzrostu była neutralizowana przez podwyższone ceny żywności, energii, usług i rat kredytowych. W takich warunkach gospodarstwa częściej utrzymują konsumpcję kosztem oszczędności.

Litwa

Litwa należy do grupy państw bałtyckich, w których niska stopa oszczędności jest związana z dużą wrażliwością na wahania cen i kosztów utrzymania. W małych, otwartych gospodarkach inflacja importowana i koszty energii mogą mocno wpływać na realne dochody rodzin.

Dodatkowo szybki wzrost płac nie musi automatycznie oznaczać wysokiej stopy oszczędności. Jeśli równolegle rośnie konsumpcja i koszty obsługi codziennego życia, poprawa dochodów może nie przełożyć się na odkładanie pieniędzy.

Łotwa

Łotwa zajmuje miejsce tuż za Litwą, co potwierdza regionalne podobieństwa. Niska stopa oszczędności w krajach bałtyckich bywa powiązana z relatywnie dużym udziałem wydatków podstawowych w budżetach rodzinnych oraz z tym, że po okresach silnych wstrząsów cenowych gospodarstwa często odbudowują konsumpcję, a nie depozyty.

Różnica między Łotwą a Litwą jest niewielka, więc nie należy jej przeceniać. Tego typu rankingi pokazują kierunek zjawiska, ale przy małych odstępach kolejność może się zmienić po rewizji danych.

Rumunia

Rumunia zajmuje piąte miejsce głównie z powodu niższych dochodów rozporządzalnych w relacji do potrzeb konsumpcyjnych. Gdy większa część budżetu trafia na żywność, mieszkanie, transport i energię, mniej zostaje na oszczędności.

Nie oznacza to, że Rumuni nie oszczędzają w ogóle. Oznacza raczej, że w skali całej gospodarki przeciętny margines oszczędzania jest mały. W krajach o niższym poziomie zamożności nawet wzrost wynagrodzeń może najpierw zwiększać bieżące wydatki, a dopiero później stopę oszczędności.

Węgry

Węgry wyróżniały się w ostatnich latach wysoką inflacją, co mocno obniżało realną siłę nabywczą dochodów. To typowy mechanizm osłabiający oszczędności gospodarstw domowych: jeśli ceny rosną szybciej niż dochody rozporządzalne, gospodarstwa ograniczają oszczędzanie, by utrzymać poziom życia.

Węgierski przypadek pokazuje też, że niska stopa oszczędności nie musi wynikać z jednej strukturalnej słabości. Czasem jest skutkiem gwałtownego szoku cenowego, który zaburza budżety rodzin nawet przy relatywnie wysokiej skłonności do oszczędzania w spokojniejszych latach.

Najważniejsze różnice między liderami tego zestawienia

Największa różnica występuje między Grecją a resztą stawki, bo tylko ona ma w tym zestawieniu wyraźnie ujemny wynik. Polska, choć zajmuje drugie miejsce, jest już bardzo blisko zera, a nie wyraźnie poniżej. To ważne, bo ujemna stopa oszczędności oznacza jakościowo inną sytuację niż bardzo niska, ale dodatnia.

Między Polską, Litwą, Łotwą i Rumunią różnice są stosunkowo małe. Oznacza to, że kolejność tych państw może się zmieniać przy kolejnych publikacjach danych albo po rewizjach rachunków narodowych. Z kolei kraje południa Europy, takie jak Portugalia, Hiszpania i Włochy, też wypadają słabo, ale ich wyniki są jednak wyraźnie wyższe niż w Grecji.

Co wpływa na niską pozycję w rankingu oszczędności

Na pozycję państwa w takim rankingu wpływa kilka powtarzających się czynników:

• wysoka inflacja i spadek dochodów realnych,
• duży udział wydatków podstawowych w budżecie domowym,
• wysokie koszty energii, żywności i mieszkania,
• wzrost rat kredytowych i kosztów finansowania,
• niższy poziom przeciętnych dochodów do dyspozycji,
• efekt odbudowy konsumpcji po kryzysie lub pandemii,
• słabsza skala transferów publicznych amortyzujących szoki cenowe.

Znaczenie ma też demografia. Starzejące się społeczeństwa czasem obniżają stopę oszczędności, bo część gospodarstw przechodzi z fazy gromadzenia środków do fazy ich konsumowania. Jednocześnie w bogatszych krajach wysoka stopa oszczędności bywa wspierana przez większe dochody i szerszy dostęp do instrumentów finansowych.

Jak zmieniały się pozycje w czasie

Dane historyczne Eurostatu i OECD pokazują, że kolejność nie jest stała. W latach pandemicznych stopa oszczędności w wielu krajach gwałtownie wzrosła, ponieważ ograniczona była konsumpcja usług, a część gospodarstw miała przejściowo wyższe oszczędności wymuszone. Po otwarciu gospodarek wskaźniki wróciły w dół.

W 2022 i 2023 r. silny wpływ miały inflacja i koszty energii. W wielu państwach gospodarstwa przejadały część wcześniejszej nadwyżki. To dlatego wyniki z 2023 r. wyglądają wyraźnie słabiej niż pandemiczne rekordy. Gdy dostępne będą pełniejsze dane za 2024 r., część krajów może poprawić pozycję dzięki odbudowie realnych dochodów, ale nie musi to dotyczyć wszystkich w równym stopniu.

Alternatywne sposoby mierzenia tego samego zjawiska

Ten ranking ekonomiczny nie jest jedynym sposobem odpowiedzi na pytanie, gdzie gospodarstwa domowe oszczędzają najmniej. Można użyć także innych miar, ale prowadzą one do innych wniosków.

Stopa oszczędności netto zamiast brutto

Część instytucji publikuje stopę oszczędności netto, czyli po uwzględnieniu amortyzacji. Kraje mogą wtedy zmienić pozycję, bo struktura majątku mieszkaniowego i trwałych aktywów różni się między gospodarkami.

Wartość oszczędności finansowych na gospodarstwo domowe

Taka miara pokazuje stan aktywów, a nie bieżący przepływ. Kraj może mieć niską bieżącą stopę oszczędności, ale duży zapas wcześniej zgromadzonego majątku. To inna informacja niż ta, którą daje ranking oparty na dochodzie i konsumpcji.

Mediana oszczędności ankietowych

Badania budżetów gospodarstw domowych lub ankiety majątkowe lepiej pokazują zróżnicowanie społeczne, ale trudniej je bezpośrednio porównywać między krajami. Mają też mniejszą częstotliwość i często inną definicję oszczędności niż rachunki narodowe.

Ograniczenia danych i metodologii

Najważniejsze ograniczenie polega na tym, że ranking nie opisuje każdej rodziny, lecz sektor gospodarstw domowych jako całość. W kraju o niskiej stopie oszczędności mogą istnieć grupy bardzo zamożne, które oszczędzają dużo, oraz liczne gospodarstwa, które nie oszczędzają wcale.

Drugie ograniczenie to rewizje statystyczne. Rachunki narodowe są aktualizowane, a wyniki za ten sam rok mogą zostać skorygowane po napłynięciu pełniejszych danych. Przy małych różnicach między państwami może to zmienić kolejność.

Trzecie ograniczenie wynika z definicji dochodu do dyspozycji i konsumpcji w rachunkach narodowych. To miary makroekonomiczne, które nie zawsze pokrywają się z intuicyjnym rozumieniem budżetu domowego. Nie pokazują też bezpośrednio zadłużenia, cen mieszkań ani nierówności majątkowych.

Mity i nieporozumienia

• Niska stopa oszczędności nie oznacza automatycznie, że mieszkańcy danego kraju są najbiedniejsi.
• Ujemna stopa oszczędności nie znaczy, że każda rodzina ma deficyt budżetowy.
• Wysokie płace nominalne nie gwarantują wysokich oszczędności, jeśli szybko rosną ceny.
• Duży majątek gospodarstw domowych to nie to samo co wysoka bieżąca stopa oszczędności.
• Spadek miejsca w rankingu nie zawsze oznacza pogorszenie wyniku; inne kraje mogły poprawić się szybciej.
• Rankingi Eurostatu i OECD mogą nieznacznie się różnić przez rewizje lub wariant definicji, choć generalny obraz zwykle pozostaje podobny.

Ciekawostki

• W czasie pandemii stopa oszczędności w wielu państwach Europy była sztucznie podwyższona przez ograniczenia w konsumpcji usług.
• Kraje południa Europy częściej wypadają słabiej niż północ Europy, ale wyjątki się zdarzają w zależności od cyklu koniunkturalnego.
• Polska należała w 2023 r. do grupy państw o najmniejszym marginesie oszczędzania w UE, mimo wzrostu płac nominalnych.
• Ujemna stopa oszczędności może współistnieć z rosnącą gospodarką, jeśli konsumpcja jest podtrzymywana kosztem wcześniejszych zasobów lub kredytu.
• Wysoka własność mieszkań nie zawsze podnosi bieżące oszczędności; majątek i przepływy dochodowe to różne kategorie.
• Nawet niewielka rewizja danych o konsumpcji lub dochodzie może przesunąć kraj o kilka miejsc, gdy wyniki są blisko siebie.
• Stopa oszczędności gospodarstw domowych jest jednym z ważniejszych wskaźników odporności na recesję i szoki cenowe.
• Kraje o wyższej stopie oszczędności nie zawsze mają wyższy poziom konsumpcji per capita; część dochodu po prostu nie jest wydawana od razu.

FAQ

Który kraj odkłada najmniej według najnowszych porównywalnych danych?

Grecja. W rocznych porównywalnych danych za 2023 r. miała najniższą stopę oszczędności gospodarstw domowych i wynik ujemny.

Co oznacza ujemna stopa oszczędności?

Oznacza, że w skali całego sektora gospodarstw domowych wydatki konsumpcyjne były wyższe niż dochód do dyspozycji. Tę różnicę pokrywa się zwykle z wcześniejszych zasobów, sprzedaży aktywów albo wzrostu zadłużenia.

Dlaczego Polska znalazła się tak wysoko w tym rankingu?

Przede wszystkim przez silny wpływ inflacji na realne dochody i koszty życia. W 2023 r. gospodarstwa domowe miały bardzo mały margines między dochodem a bieżącą konsumpcją.

Czy niska stopa oszczędności oznacza biedny kraj?

Nie zawsze. To wskaźnik przepływu dochodu i wydatków, a nie bezpośredni miernik zamożności. Kraj może być relatywnie zamożny, ale w danym roku mieć niską stopę oszczędności.

Dlaczego nie użyto danych kwartalnych za 2024 r. lub 2025 r.?

Bo kwartalne dane nie są jeszcze równie kompletne i porównywalne dla szerokiego zestawu państw. Do rzetelnego rankingu lepiej użyć najnowszego wspólnego pełnego roku.

Czy pozycje mogą się jeszcze zmienić?

Tak. Eurostat i krajowe urzędy statystyczne regularnie rewidują rachunki narodowe. Przy niewielkich różnicach między państwami nawet mała korekta może zmienić kolejność.

Czy ten ranking pokazuje, ile przeciętna rodzina ma na koncie?

Nie. Pokazuje udział niezużytego dochodu w bieżącym dochodzie do dyspozycji. To nie to samo co saldo depozytów, majątek netto czy wartość posiadanych nieruchomości.

Jakie kraje najczęściej mają wyższą stopę oszczędności?

Zwykle lepiej wypadają państwa o wyższych dochodach, większej stabilności cen i większej przestrzeni po zaspokojeniu wydatków podstawowych. Jednak dokładna kolejność zależy od cyklu gospodarczego i szoków inflacyjnych.